PL EN


2014 | 121 | 5-56
Article title

Gniezno czy Magdeburg? Ze studiów nad rywalizacją o prymat nad organizacją diecezjalna Kościoła katolickiego w Polsce w latach 30. XII wieku

Content
Title variants
EN
Gnesen or Magdeburg? From the studies of conflict for primacy over the tje diocesan organisation of roman Catholic Church in Poland in the 1130s.
Languages of publication
PL EN
Abstracts
PL
Artykuł niniejszy stanowi formę bilansu dotychczasowej dyskusji naukowej na temat walki arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i magdeburskiego o zwierzchność nad polską prowincją kościelną w latach 30. XII w. Główną myślą tekstu jest stwierdzenie, że rywalizację obydwu ośrodków kościelnych należy rozpatrywać w ścisłym powiązaniu z wydarzeniami politycznym toczącymi się w Europie na przełomie lat 20. i 30. XII w. Chodzi głównie o rywalizację Innocentego II i Anakleta II o tiarę papieską, starania arcybiskupa magdeburskiego św. Norberta z Xanten i arcybiskupa hambursko – bremeńskiego Adalberona o poszerzenie granic swoich metropolii, a także chęć potwierdzenia hegemonii cesarskiej na terenie Europy Środkowej za panowania króla niemieckiego Lotara III (od 1133 r. cesarza rzymskiego). W świetle źródeł papieskich (bulle Innocentego II z lat: 1131, 1133 i 1136), niemieckich (głównie Roczniki magdeburskie, kronika biskupa Ottona z Freising oraz liczne roczniki) oraz krótkiej wzmianki w Kronice polskiej Mistrza Wincentego można stwierdzić, że rywalizacja miała następujący przebieg. W 1130 r. doszło do podwójnej elekcji papieskiej w Rzymie, stąd obydwaj kandydaci zaczęli zabiegać w Europie o poparcie dla swoich racji. Innocenty II znalazł politycznego sojusznika w osobie króla niemieckiego Lotara z Supplinburga, który wraz z 16 biskupami Rzeszy udzielił mu na zjeździe w Würzburgu w 1130 r. pełnego poparcia. Dodatkowo wsparł Innocentego arcybiskup magdeburski Norbert, który zamierzał uzyskać papieskie potwierdzenie praw swojej metropolii najpierw do diecezji poznańskiej, a potem do całej polskiej prowincji kościelnej. Podstawą jego roszczeń był tzw. koncept magdeburski (wystawiony na początku XI w. rzekomo przez jakiegoś papieża Jana – najpewniej Jana XVIII - i potwierdzony przez papieży Benedykta VIII oraz Leona IX). Najpewniej Norbert po raz pierwszy przedstawił swoje projekty Innocentemu na zjeździe w Reims w październiku 1131 r., na którym był także obecny Lotar z Supplinburga. Jeszcze w 1131 r. wystawił Innocenty bullę podporządkowującą diecezję poznańską Magdeburgowi. Już dwa lata później papież zmienił decyzję i w drugiej bulli poddał pod zwierzchność Norberta wszystkie polskie biskupstwa, degradując tym samym Gniezno do rangi biskupstwa. Próbował przeciwdziałać temu Bolesław Krzywousty, który na zjeździe w Merseburgu w sierpniu 1135 r. za cenę złożenia przysięgi wierności cesarzowi, a także złożenie mu hołdu z Pomorza i wyspy Rugii i deklarację zapłacenia trybutu w wysokości łącznie 6000 grzywien najpewniej uzyskał poparcie Lotara III w staraniach o przywrócenie niezależności polskiej prowincji kościelnej. Było to możliwe, gdyż w 1134 r. umarł Norbert, a Innocenty II uzyskał wyraźną przewagę nad swym konkurentem do tiary. Owocem zmiany stanowiska cesarskiego była tzw. bulla gnieźnieńska wystawiona w 1136 r. przez Innocentego II, potwierdzająca niezależność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W następnych latach rywalizacja obydwu arcybiskupstw nigdy nie przybrała już tak dramatycznych rozmiarów.
EN
The present article constitutes an attempt at assessment of existing academic discussion on the topic of conflict between the Archdioceses of Gnesen and Magdeburg for primacy over the Polish church province in the 1130s. The main thought of the text is that the conflict between both church centres should be considered in close connection with political events in Europe at the end of the 1120s and the beginning of the 1130s, the most important of them being: the conflict between Innocent II and Anacletus II over the papal tiara, the attempts of Saint Norbert of Xanten, the Archbishop of Magdeburg and Adalbero, the Archbishop of Hamburg-Bremen to expand the borders of their metropolises, as well as the desire to confirm imperial hegemony in Central Europe during the rule of German king Lothar III (since 1133 the Roman Emperor). In the light of papal sources (the bulls of Innocent II from years 1131, 1133 and 1136), German sources (mainly Magdeburg Annals, the Chronicle of Bishop Otto of Freising and numerous other annals) as well as a short annotation in Vincent Kadlubek’s Chronicles, the course of the conflict can be traced back: In 1130 a double papal election took place in Rome and both candidates started to seek support for their rights in Europe. Innocent II found a political ally in the person of German king Lothar of Supplinburg, who gave him his full support together with 16 bishops of the Reich at the Council of Würzburg in 1130. Innocent was also supported by the Archbishop of Magdeburg, Norbert, who was planning to obtain papal confirmation of the rights of his metropolis first to the Archdiocese of Poznan and then to the whole Polish church province. The basis for his claims was the so called Magdeburg Concept (false draft of papal bull allegedly issued at the beginning of the 11th century by a pope John – most probably John XVIII – and confirmed by popes Benedict VIII and Leo IX). Most probably Norbert first presented his plans to Innocent at the Council of Reims in October 1131, at which Lothar of Supplinburg was also present. Already in 1131 Innocent issued a bull which subordinated the Poznan diocese to Magdeburg. However, only two years later the pope changed his decision and in the second bull subordinated all Polish dioceses to Norbert, by which act Gnesen was degraded to the rank of a bishopric. Boleslaw Wrymouth tried to oppose it and at the Council of Merseburg in August 1135 most probably gained Lothar’s support in his attempts at regaining independence of Polish church province at the price of making an oath of allegiance to the emperor as well as giving him Pomerania and Rügen Island in homage and declaring to pay tribute in the joint sum of 6000 marks. It was possible as Norbert died in 1134 and Innocent II gained advantage over his rival to the tiara. The outcome of the pope’s change of attitude was the so called Bull of Gnesen issued in 1136 by Innocent II, which confirmed the independence of the Archbishopric of Gnesen. In the following years the conflict between both Archdioceses was never so dramatic.
Contributors
References
  • Abraham W., Gniezno i Magdeburg (wersja w ramach Organizacja Kościoła w Polsce), s. 278-283 (tam również odwołania do poglądów P. F. Kehra);
  • Abraham W., Gniezno i Magdeburg, Kraków 1921
  • Abraham W., Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, wyd. 4., Wodzisław Śląski 2009, s. 144-157
  • Annales Polidensis, ed. G. H. Pertz, MGH SS, t. XVI, s. 78
  • Arnold B., Frangipani, [w:] Die großen Familien Italiens, hrsg. von V. Reinhard, Stuttgart 1992, s. 277-286
  • Bagliani A.P., Kościół rzymski od I soboru laterańskiego do końca XII w, [w:] Ekspansja Kościoła rzymskiego 1054-1274, red. A. Vauchez, tł. polskie J. M. Kłoczowski [et al.], seria Historia Chrześcijaństwa: Religia, Polityka, Kultura, t. V, red. wyd. pol. J. Kłoczowski, Warszawa 2001, zob. zwł. s. 159-208.
  • Bagliani A.P., Kościół rzymski, s. 165 i n.; K. Dopierała, Księga papieży, s. 169.
  • Barański M. K., Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2008, s. 214-220;
  • Barański M. K., Historia Polski średniowiecznej, Poznań 2012, s. 95-106, a zwł. 101-106;
  • Barański M.K., Dynastia Piastów, s. 213 i n.
  • Barański M.K., Historia Polski średniowiecznej, s. 102 i n.
  • Bautz T. (dalej: BBK), Tl. 5, Hamm-Herzberg 1993, Sp. 256-262; G. Althoff, Lothar III (1125-1137), [w:] Die deutschen Herrscher des Mittelalters. Historische Portraits von Heinrich I. bis Maximilian I. (919-1519), hrsg. von B. Schneidmüller, S. Weinfurter, München 2003, s. 201-216.
  • Bernardi W., Norbert von Xanten, [w:] Allgemeine Deutsche Biographie, Bd. 24, Leipzig 1887, s. 5-7;
  • Beumann H., Das päpstliche Schisma von 1130, Lothar III. und die Metropolitanrechte von Magdeburg und Hamburg-Bremen in Polen und Dänmark, [w:] tegoż, Wissenschaft vom Mittelalter. Ausgewählte Aufsätze, Köln 1972, s. 478-500;
  • Beumann H., Das päpstliche Schisma, s. 479 i n.; D. Claude, Geschichte des Erzsbistums Magdeburg, Bd. 2, s. 24 i n.;
  • Beumann H., Magdeburg und die Ostpolitik der Ottonen, [w:] Die historische Wirkung und der östlichen Regionen des Reiches, hrsg. von H. Rothe, Köln 1992, s. 9-29;
  • Beumann H., Theutonum nova metropolis, s. 120-135
  • Beumann H., Theutonum nova metropolis. Studien zur Geschichte des Erzbistums Magdeburg in ottonischer Zeit, hrsg. von J. Krimm-Beumann, Köln 2000;
  • Bloch H., The Schism of Analectus nad the Glanfeuil Forgeries of Peter the Deacon, „Traditio”, t. 8 (1952), s. 159-264;
  • Borawska D., Mistrz Wincenty w nowym wydaniu i opracowaniu. W stronę cystersów i św. Bernarda z Clairvaux, PH, t. 68 (1977), z. 2, s. 365
  • Borkowska U. OSU, Odbudowa i tworzenie podstaw (druga połowa XI i XII wiek), [w:] Chrześcijaństwo w Polsce: zarys przemian 966-1979, red. J. Kłoczowski, Lublin 1992, s. 53-88;
  • Böttger H., Über die ursprünglichen Bestandteile des Erzbistums Magdeburg, „Zeitschrift für Preussische Geschichte und Landeskunde”, Bd. 10 (1873), s. 441-465
  • Brackmann A., Die Ostpolitik Ottos des Grosses, „Historische Zetischrift” (dalej: HZ), Bd. 134 (1926), s. 242-256;
  • Brackmann A., Magdeburg als Hauptstadt der deutschen Osten im früheren Mittelalter, Leipzig 1937
  • Brixus J.M., Die Mitglieder der Kardinalkollegiums 1130-1181, Berlin 1912;
  • Brixus J.M., Die Mitglieder des Kardinalkollegiums von 1130-1181, s. 17-19, 31-40.
  • C l a u d e D., Geschichte des Erzbistums Magdeburg bis in das 12. Jahrhundert, Köln-Wien 1972
  • Canonici Wissegradensis continuatio Cosmae, ed. R. K ö p k e, [w:] MGH SS, t. IX, Hannover 1851, s. 141 (sub anno 1135).
  • Chronica Maioris Poloniae, ed. B. Kürbis, MPH s. n., t. VIII, Warszawa 1970, cap. 31, s. 48.
  • Claude D., Geschichte des Erzbistums, s. 29;
  • Codex diplomaticus Maioris Poloniae, ed. I. Zakrzewski, t. I, Poznań 1877, nr 6, s. 8
  • Codex diplomaticus Maioris Poloniae, t. I, nr 7, s. 10-13.
  • Codex diplomaticus Silasiae, ed. K. Maleczyński, t. I, Wrocław 1956, nr 13, s. 34-38.
  • Codex Pomeraniae diplomaticus, ed. K. Hasselbach, J. Kosegarten, F. von Medem, Bd. I, Greiswald 1843, nr 12, s. 25;
  • Dalewski Z., Zjazd w Merseburgu w 1135 roku, [w:] Ludzie. Kościół. Wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej (średniowiecze – wczesna epoka nowożytna), red. W. Iwańczyk, S. K. Kuczyński, Warszawa 2001, s. 429-443.
  • Das Papsttum und Ostmitteleuropa (Böhmen-Mähren, Polen, Ungarn) vom ausgehenden 10. bis zum Beginn des 13. Jahrhunderts. Mit einer Neuedition von JL 9067, [w:] Rom und die Regionen. Studien zur Homogenisierung der lateinischen Kirche im Hochmittelalter, hrsg. von J. Johrendt, H. Müller, Neue Abhandlungen, Bd. 19, Berlin 2012, s. 331-369
  • David P., Gilon de Toucy évêque de Tusculum et sa légation en Pologne, [w:] Księga ku czci Stanisława Kutrzeby, t. II, Kraków 1938, s. 128 i n.;
  • Deér J., Papsttum und Normannen. Untersuchungen zu ihren lehnsrechtlichen und kirchenpolitischen Beziehungen, Köln-Wien 1972
  • Deptuła Cz., Czynniki postępu chrystianizacji w Polsce XII wieku, „Sprawozdania z Czynności Wydawniczych i Posiedzeń Naukowych oraz Kronika Towarzystwa Naukowego KUL”, nr 11 (1969), s. 103-107;
  • Deptuła Cz., Niektóre aspekty stosunków Polski z cesarstwem w wieku XII, [w:] Polska w Europie. Studia historyczne, red. H. Zins, Lublin 1968, s. 35-93
  • Deptuła Cz., Niektóre aspekty stosunków Polski z cesarstwem w wieku XII, s. 76
  • Dobosz J., Monarchia i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII wieku, Poznań 2002, s. 222-226,
  • Dobosz J., Monarchia i możni, s. 222;
  • Dopierała K., Księga papieży, Poznań 1996, s. 168.
  • Drelicharz W., Pamięć i tradycja o mistrzu Wincentym w dziejopisarstwie polskim XIII-XV wieku, Cistercium, R. 2 (2008), z. 2, s. 141-192, a zwł. s. 148-155;
  • Dunin-Wąsowicz T., Saint Gilles a Polska we wczesnym średniowieczu, „Archeologia Polski”, t. 16 (1971), s. 651-665;
  • Dziewulski W., Stosunek Ottona bamberskiego do organizacji kościelnej terenów zachodniopomorskich, „Zapiski Historyczne” (dalej: ZH), t. 23 (1957), s. 119-140;
  • Dziewulski W., Stosunek Ottona bamberskiego, s. 120 i n.
  • Elm K., Norbert von Xanten, [w:] LdM, Tl. 6, Sp. 1234-1236
  • Felten F.J., Kaisertum und Papsttum im 12. Jahrhundert, [w:] Das Papsttum in der Welt des 12. Jahrunderts, s. 101-126.
  • Fischer-Wollpert R., Leksykon papieży, Kraków 1996, s. 67
  • Frenz T., Papstum im Mittelalter, Köln 2010, s. 36-44
  • Gesta Alberonis archiepiscopi, ed. G. H. Pertz, MGH SS, t. VIII, Hannover 1848, cap. 12, s. 250; Historia Mauriniacensis monasterii, ed. G. H. Pertz, MGH SS, t. XXVI, Hannover 1882, s. 43.
  • Gieysztor A., Bamberg i Polska w XI i XII w., „Studia Źródłoznawcze” (dalej: SŹ), t. 15 (1971), s. 71-83
  • Gieysztor A., O kilku biskupach polskich XI wieku, [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska. Studia ku uczczeniu Profesora Kazimierza Tymienieckiego, Poznań 1970, s. 311-326;
  • Gossens B., Norbert von Xanten, Stifter des Prämonstratensensordens, Freibourg 1938, H. Engleskirchen, Nova Norbertina I, II, III. Neue Forschungsergebnisse über Norbert von Xanten, „Analecta Praemonstratensia” (dalej: AP), Bd. 23 (1946-1947), s. 132-140;
  • Górski K., Lund et Gniezno dans les années 1130-1139. Suppression et restitution des deux provinces ecclésiastiques, „Cahiers de civilisation médiévale”, t. 19 (1976), s. 47-52.
  • Grabski AF., Polska w opiniach obcych (X- XIII wiek),Warszawa 1964, s. 330.
  • Grauwen M., Norbertus Aartsbisschop, s. 481 i n.
  • Grauwen W.M., Norbert en Gennep, AP, Bd. 42 (1966), s. 132-133
  • Grodecki R. – KH, t. 36 (1922), s. 154-158.
  • Grodecki R., Dzieje Polski do r. 1194, [w:] tenże, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, oprac. J. Wyrozumski, wyd. 2, t. I, Kraków 1995, s. 143-153;
  • Grodecki R., Mistrz Wincenty Kadłubek, biskup krakowski (Zarys biograficzny), „Rocznik Krakowski”, t. 19 (1923), s. 28;
  • Grosfeld P., De archiepiscopatus Magdeburgensis originibus, Münster 1857, s. 54
  • Grudziński T., Pertraktacje merseburskie w 1135 roku, „Kwartalnik Historyczny” (dalej: KH), t. 75 (1968), z. 2, s. 273-300;
  • Hamburgisches Urkundenbuch, ed. J. M. Lappenberg, Hamburg 1842, Bd. I: 786-1300, nr 144, s. 132 i n
  • Hauck A., Kirchengeschichte Deutschlands, t. IV. Leipzig 1903, s. 605;
  • Hauziński J., Polska a Królestwo Niemieckie w II połowie XII wieku, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w dniach 14-16 XI 1983 roku, red. J. Strzelczyk, Poznań 1986, s. 137-155;
  • Herbers K., Im Dienste der Universalität oder der Zentralisierung? Das Papsttum und die „Peripherien” im hohen Mittelalter-Schlussbemerkungen und Perspektiven, [w:] Römisches Zentrum und kirchliche Peripherie, s. 323-345.
  • Herrmann K.J., Benoît IX, [w:] Dictionnaire historique de la papauté, s. 203-205; R. Fischer-Wollpert, Leksykon papieży, s. 69.
  • Herrmann K.J., Benoît VIII, [w:] Dictionnaire historique de la papauté, s. 202-203; tenże, Das Tuskulanerpapsttum (1012-1046). Benedikt VIII., Johannes XIX., Benedikt IX., Stuttgart 1973
  • Horstkötter L., Norbert von Xanten,[w:] Lexikon für Theologie und Kirche, hrsg. von W. K a s p a r, Bd. 7, Freiburg 1998, Sp. 903-905 oraz ostatni głos nauki – K. Halder, Norbert von Xanten: Der Gründer des Prämonstratenserordens und seine Zeit, Innsbruck 2010
  • Jurek T., Losy arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w XI wieku, [w:] 1000 lat archidiecezji gnieźnieńskiej, red. J. Strzelczyk, J. Górny, Gniezno 2000, s. 49-72
  • Jurek T., Ryczyn biskupi. Studium z dziejów Kościoła polskiego w XI wieku, RH, t. 60 (1994), s. 21-66;
  • Kantak K., Dzieje Kościoła polskiego, t. I, Gdańsk 1912, s. 61;
  • Karwasińska J., Archiepiscopus Poloniae – Archiepiscopus Gnesnensis. O adresacie bulli Paschalisa II, SŹ, t. 28 (1983), s. 41-50
  • Kehr P.F., Das Erzbistum Magdeburg und die erste Organisation der christlichen Kirche in Polen, Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Philologisch-Historische Klasse, nr 1, Berlin 1920.
  • Kiełtyka S. OCist, Błogosławiony Wincenty Kadłubek (ok. 1150-1223), NP, t. 16 (1962), s. 164; B. Kürbis, Wstęp, [do:] Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika polska, s. X-XVII.
  • Klewitz H.W., Das Ende des Reformpapsttums, „Deutsches Archiv für Erforschung des Mitterlalters” (dalej: DA), Bd. 3 (1939), s. 372-412;
  • Klewitz H.W., Das Ende des Reformpapsttums, s. 371
  • Klewitz H.W., Reformpapsttum und Kardinalkolleg, Darmstadt 1957, zwł. s. 209-259
  • Kłoczowski J., Solus de Polonia… Polacy na soborach powszechnych XII-XIII wieku, [w:] Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury, Warszawa 1976, s. 259-267.
  • Knapiński W., Św. Norbert i jego zakon, Warszawa 1885; S. Szybkowski, Zakon norbertanów i norbertanek (premonstratensów i premostratensek), [w:] Dzieje Żukowa, red. B. Śliwiński, Żukowo 2003, s. 13-33
  • Kochanowski J., Codex diplomaticus et commemorationum Masoviae generalis, t. I, Warszawa 1919, nr 52, s. 39;
  • Koczy L., Polska a Skandynawia za pierwszych Piastów, Poznań 1934, s. 143, 154-158
  • Kozłowska-Budkowa Z., Jan (zm. między 1167 a 1177), PSB, t. X, Wrocław 1962-1964, s. 428-430.
  • Kozłowska-Budkowa Z., Mateusz (zm. 1166), PSB, t. XX, Wrocław 1975, s. 194 i n.
  • Krakowski S., Kościół a państwo polskie do początków XIV w, Warszawa 1950, zwł. s. 60-62;
  • Kronika Dzierzwy, ed. K. Pawłowski, MPH s. n., t. XV, Kraków 2013, s. 51.
  • Kronika książąt polskich, ed. Z. Węclewski, MPH, t. III, s. 475.
  • Kronika polsko-śląska, ed. L. Ćwikliński, MPH, t. III, Lwów 1878, s. 630.
  • Kronika Thietmara, tłum. M. Z. Jedlicki, wyd. 2, Kraków 2005, s. 154 (lib. II, cap. 22)
  • Kürbis B., Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV wieku, Warszawa 1959, s. 90 i nn, 104 i nn
  • Kürbis, B. Wstęp, [do:] Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika polska, s. XXXVI-XXXVII; por. Kalendarium życia i kultu mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem, opr. M. Zdanek, „Cistercium Mater Nostra. Tradycja-Historia-Kultura” (dalej: Cistercium), R. 2 (2008), z. 2: Błogosławiony Wincenty Kadłubek. W 800-lecie sakry biskupiej, s. 20.
  • Kurze D., Das Bistum Lebus zwischen Magdeburg und Gnesen, „Jahrbuch für Berlin – Brandenburgische Kirchengeschichte”, Bd. 68 (2011), s. 17-49.
  • L a b u d a G., Magdeburg i Poznań, RH, R. 14 (1938), s. 185-238 i przedruk [w:] tenże, Studia nad początkami państwa polskiego, t. I, Poznań 1987, s. 355-411
  • Labuda G., O stosunkach prawno-publicznych między Polską a Niemcami XII wieku (Merseburg – 1135, Kaina – 1146, Krzyszków – 1157), „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 25 (1973), z. 1, s. 25-58;
  • Labuda G., O stosunkach prawno-publicznych, s. 35; tenże, Stosunki prawno-publiczne Polski i Niemiec, s. 133.
  • Labuda G., Organizacja Kościoła w Polsce w drugiej połowie X wieku i kościelne znaczenie zjazdu gnieźnieńskiego w roku 1000, [w:] tegoż, Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988, s. 426-526, a zwł. s. 426-447
  • Labuda G., Organizacja Kościoła w Polsce, s. 514-526, a zwł. 514-522
  • Labuda G., Organizacja Kościoła, s. 518
  • Labuda G., Początki diecezjalnej organizacji kościelnej na Pomorzu i Kujawach w XI i XII wieku, ZH, t. 33 (1968), z. 3, s. 19-60;
  • Labuda G., Stosunki prawno-polityczne Polski i Niemiec w średniowieczu (program badań), [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu, s. 121-137.
  • Labuda G., Stosunki prawno-publiczne Polski i Niemiec, s. 132
  • Labuda G., Walka o zjednoczenie Pomorza z Polską w X-XIV w., [w:] tegoż, Szkice z dziejów Pomorza, t. 1: Pomorze średniowieczne, Warszawa 1958, s. 208-267;
  • Labuda G., Wpływ powstania państwa polskiego na rozwój dziejowy Pomorza, [w:] Księga Tysiąclecia. Początki państwa polskiego, red. K. Tymieniecki, t. II, Poznań 1962, s. 269-279;
  • Liman K., Studium historyczno-literackie nad żywotami biskupa Ottona z Bambergu, Poznań 1966.
  • Lotter F.: Die Konzeption des Wendenkreuzzugs. Ideengeschichtliche, kirchenrechtliche und historisch-politische Voraussetzungen der Missionierung von Elb- und Ostseeslawen um die Mitte des 12. Jahrhunderts, Sigmaringen 1977, s. 60
  • Ludewig J.P., Reliquiae manuscriptorum, Hallae 1741, t. XII, s. 388, nr 74
  • Łowmiański H., Początki Polski: polityczne i społeczne procesy kształtowania się narodu do początku wieku XIV, t. VI, cz. 1, Warszawa 1985, s. 337-343
  • Magistri Vincentii dicti Kadlubek Chronica Polonorum, ed. M. Plezia, Monumenta Poloniae Historica. Series nova (dalej: MPH s. n.), t. XI, Kraków 1994, s. 118 (lib. III, cap. 26).
  • Maleczek W., Das Kardinalskollegium unter Innocenz II. und Anaklet II., „Archivum Historiae Pontificae”, Bd. 19 (1981), s. 27-78
  • Maleczek W., Das Kardinalskollegium, s. 33
  • Maleczek W., Innocenz II. Papst (1130-1143), [w:] LdM, Tl. 5., Sp. 433-434
  • Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, s. 209, 339
  • Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, s. 338 i n;
  • Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, s. 350 i n.; J. Dobosz, Monarchia i możni, s. 223.
  • Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, s. 245-260
  • Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, wyd. 2, Kraków 2010, s. 348-366
  • Maleczyński K., Uwagi nad bullą gnieźnieńską z r. 1136, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności”, t. 47 (1946), nr 2, s. 57-60
  • Maleczyński K., Uwagi nad dokumentem legata Idziego, biskupa tuskulańskiego dla klasztoru w Tyńcu rzekomo z r. 1105, „Collectanea Theologica”, t. 17 (1936), s. 3 i n
  • Maleczyński K., W sprawie autentyczności bulli gnieźnieńskiej z roku 1136, Wrocław 1947
  • Maleczyński K., W sprawie nieznanego biskupa polskiego Henryka z XI w., „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie”, R. 17 (1937), nr 3, s. 222-226;
  • Maleczyński M., Uwagi nad przekazem roczników magdeburskich o hołdzie Krzywoustego z 15 sierpnia 1135 r., „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności”, t. 43 (1938), nr 10, s. 329-332;
  • Małecki A., Studium nad bullą Innocentego II z roku 1136 wydaną dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu”, t. 20 (1894), s. 371-423.
  • Marzec A., Bolesław III Krzywousty, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999, s. 75-84.
  • Migne J.P, Patrologiae cursus completus. Series latina (dalej: PL), t. 179, Paryż 1899, kol. 167, nr 125
  • Mitkowski J., Pomorze zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946, s. 49;
  • Mitteis H., Lehnrecht und Staatsgewalt, Weimar 1953, s. 482 i n
  • Monarchia Piastów 1038-1399, red. M. Derwich, A. Żurek, seria Polska. Dzieje Cywilizacji i Narodu, Warszawa 2003, s. 42-43;
  • Morris C,, The Papal Monarchy. The Western Church from 1050 to 1250, Oxford 1989, s. 182-417 (cz. II: The Growth of Christendom (1122-1198); I. Robinson, The Papacy 1073-1198, zwł. s. 209-243
  • Mrozowicz W., Z problematyki recepcji kroniki Wincentego w średniowiecznym dziejopisarstwie polskim, [w:] Onus Athlanteum. Studia nad Kroniką biskupa Wincentego, red. A. Dąbrówka, W. Wójtowicz, seria Studia Staropolskie. Series nova, Warszawa 2009, s. 326 - 336, a zwł. s. 326-328;
  • Mühlbacher E., Die streitige Papstwahl des Jahres 1130, Innsbruck 1876;
  • Myśliński K., Bolesław Krzywousty a cesarz Lotar w świetle wydarzeń 1135 r., „Roczniki Humanistyczne”, t. 35 (1987), s. 221-231;
  • Myśliński K., Metropolia magdeburska a utworzenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w roku 1000, [w:] Religia, Edukacja, Kultura. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Stanisławowi Litakowi, red. M. Surdacki, Lublin 2002, s. 17-24;
  • Najdawniejsze zabytki języka polskiego, oprac. W. Taszycki, seria Biblioteka Narodowa (dalej: BN) I 104, Wrocław 1975, s. 8-10.
  • Norbert von Xanten, [w:] LdM, Tl. 6, München-Zürich 1993, Sp. 1233-1235;
  • Norbert von Xanten. Adliger, Ordensstifter, Kirchenfürst, hrsg. von K. Elm, Köln 1984; K. Elm, Norbert von Xanten,[w:] Gestalten der Kirchengeschichte, hrsg. von M. Greschat, Tl. 3, Stuttgart 1983, s. 161-172;
  • Nowak P., Die polnische Kirchenprovinz Gnesnen und die Kurie im 12. Jahrhundert, [w:] Römisches Zentrum und kirchliche Peripherie. Das universale Papstum als Bezugspunkt der Kirchen, hrsg. von J. Johrendt, H. Müller, seria Neue Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-Historische Klasse. Neue Folge (dalej: Neue Abhandlungen), Bd. 2, Berlin 2008, s. 191-206;
  • Ottonis episcopi Frisingensis Chronicon, ed. R. Wilmans, MGH SS, t. XX, Hannover 1868, sub anno 1135, s. 257 i n.
  • Ożóg K., Korona i krzyż. Czasy Piastów i Jagiellonów, seria Kościół na Straży Polskiej Wolności, t. I, Kraków 2012, s. 62-67.
  • Palumbo P.F., Lo scisma del MCXXX i precedenti, la vicenda Romana e le ripercussioni europee della lotta tra Analecto ed Innocenzo II col regesto degl’atti di Analecto II, Roma 1942;
  • Palumbo P.F., Nuovi studi (1942-1962) sullo scisma di Analecto II, „Bolletino dell’ Instituto Storico Italiano per il Medio Evo e Archivo Muratoriano”, t. 75 (1963), s. 71-103;
  • Pavlac BA., Lothar III (1075-1137), [w:] Key figures in medieval Europe: an encyclopedia, ed. R. K. Emmerson, S. Clayton-Emmerson, New York 2006, s. 419-421.
  • Pawłowski K., Kronika Dzierzwy, s. XII; por. J. Banaszkiewicz, Kronika Dzierzwy. XIV-wieczne kompendium historii ojczystej, Wrocław 1979, s. 10-31.
  • Pellegrini L., La duplice elezione papale del 1130, [w:] Racollta di studi in memoria Giovanni Soranzo, ed. P. Z e r b i, Milano 1968, s. 265-302;
  • Petke W., Lothar III (von Süpplingenburg), Kaiser (†1137), [w:] Lexikon des Mittelalters (dalej: LdM), Tl. 5, München 1991, Sp. 2125-2127; S. Freund, Lothar III, deutscher König (1125-1137), [w:] Biographisch – bibliografisches Kirchenlexikon, hrsg. von F. W. Bautz,
  • Petke W., Lothar III, Sp. 2125-2127;
  • Piekosiński F., Zbiór dokumentów średniowiecznych do objaśniania prawa polskiego ziemskiego służących, Studia rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego t. I, Kraków 1897, nr 5, s 26,
  • Pieradzka K., Rola polityczna i kulturalna Kościoła w Polsce do początku XVI w., ŻM, R. 11 (1966), nr 11, s. 31-48;
  • Pieradzka K., Rola polityczna Kościoła, s. 35;
  • Plezia M., Tradycja rękopiśmienna Kroniki Kadłubka, [w:] Scripta minora. Łacina średniowieczna i Wincenty Kadłubek, Kraków 2001, s. 278-280;
  • Raczyńscy E.K., Kodeks dyplomatyczny Wielkiej Polski, Poznań 1840, nr 1, s. 1
  • Rajman J., Przyczynki do zagadnienia duchowości zakonu św. Norberta w Polsce, NP, t. 97 (2002), s. 5-23 i Premonstratensi na ziemiach polskich w średniowieczu i epoce nowożytnej, red. J. Rajman, Kraków 2007.
  • Rajman J., Norbertanie polscy w XII wieku, [w:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej, red. S. K. Kuczyński, t. 7, Warszawa 1996, s. 71-105
  • Rajman J., Początki opactw norbertańskich w Strahowie i Brzesku, „Nasza Przeszłość” (dalej: NP), t. 78 (1992), s. 5-26;
  • Rajman J., The Origins of Polish Premonstratensian Circary, AP, Bd. 66 (1990), s. 203-219;
  • Reuter T., Zur Annerkennnung Papst Innocenz‘ II. Eine neue Quelle, DA, t. 39 (1983), s. 396 i nn.
  • Robinson I., The Papacy 1073-1198: Continuity and Innovation, Oxford 1990,
  • Rocznik Traski, ed. A. Bielowski, Monumenta Poloniae Historica (dalej: MPH), t. II, Lwów 1872, s. 831, sub anno 1064: „Gneznensis ecclesia consecratur”
  • Rosik S., Bolesław Krzywousty, s. 217-246
  • Rosik S., Bolesław Krzywousty, Wrocław 2013, s. 217-246.
  • Rosik S., Conversio gentis Pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010
  • Salewsky D., Norbert von Xanten / Magdeburg – eine vielschichtige Persönlichkeit des Mittelalters, [w:] Prémontre des Ostens. Das Kloster Unser Lieben frauen Magdeburg vom 11. bis 17. Jahrhundert. Das Katalogbuch, hrsg. M. Puhle, R. Hagedorn, Ziethen 1996, s. 29-42;
  • Salewsky D., Norbert von Xanten / Magdeburg, s. 29-36;
  • Samsonowicz F., Ziemie polskie w opiniach Niemców w średniowieczu, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu, s. 313-320, a zwł. 314 i n.
  • Sappok G., Die Anfänge des Bistums Polens und die Reihe seiner Bischöfe von 968-1498, Leipzig 1937
  • Schieffer R., Benedikt VIII., Papst (1012/ †1024), [w:] LdM, Tl. 1, Sp. 1859; por. F. W. Bautz, Benedikt VIII., Papst (†1024), [w:] BBK, Tl. 1, Sp. 484;
  • Schieffer R., Johannes XVIII., Papst (1003-1009), [w:] LdM, Tl.5, Sp. 543;
  • Schleswig-Holstein-Lauenburgische Regesten und Urkunden, ed. P. Hasse, Hamburg 1886, Bd. I: 786-1250, nr 68, s. 25.
  • Schmale F., Papsttum und Kirche zwischen Gregor VII. und Innocenz II, HZ, Bd. 193 (1961), s. 265-285;
  • Schmale F., Die Bemühungen Innocenz II. um seine Anerkennung in Deutschland, „Zeitschrift für Kirchengeschichte”, Bd. 65 (1954), s. 240-265;
  • Seegrün W., Das Papsttum und Skandinavien bis zur Vollendung der nordischen Kirchenorganisation, Neumünster 1967, s. 133-141,
  • Sikorski D.A., Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Poznań 2011, s. 487-514
  • Sikorski D.A., Kościół w Polsce, s. 489-506, a zwł. s. 489-493.
  • Sikorski D.A., Lotar III, [w:] Słownik władców Europy średniowiecznej, red. J. Dobosz, M. Serwański, Poznań 1998, s. 233
  • Silnicki T., Początki chrześcijaństwa i organizacji kościelnej na Pomorzu, „Życie i Myśl” (dalej: ŻM), R. 2 (1951), s. 298-323, 580-624;
  • Simson P., Zu den ältesten Magdeburger Geschichtskunde, „Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde”, t. 19 (1894), s. 345 i n.
  • Skwierczyński K., Recepcja idei gregoriańskich w Polsce do początków XIII wieku, Wrocław 2005
  • Somerville R., The canons of Reims (1131), „Bulletin of the Institute of Medieval Canon Law”, t. 5 (1975), s. 122-130;
  • Strzelczyk J., Bamberg a Polska w średniowieczu, RH, t. 62 (1996), s. 73-88; G. Labuda, Arcybiskup Henryk – Arcybiskup Bogumił – Arcybiskup Bogumił – Piotr, [w:] tegoż, Szkice historyczne X-XI wieku. Z dziejów organizacji Kościoła w Polsce we wczesnym średniowieczu, Poznań 2004, s. 363-430;
  • Strzelczyk J., Bolesław Krzywousty i Otton z Bambergu, [w:] Pomorze Zachodnie w tysiącleciu, red. P. Bartnik, K. Kozłowski, Szczecin 2000, s. 47-67.
  • Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002, s. 173-177;
  • Tavares U., Johannes XVIII., Papst (†1009), [w:] BBK, Tl. 3, Sp. 217-220; K. J. Herrmann, Jean XVIII, [w:] Dictionnaire historique de la papauté, red. P. Levillain, Paris 1994, s. 940-941;
  • Thumser M., Frangipani, stadtrömische Adelsfamilie, [w:] LdM, Tl. 4, Sp. 688-689;
  • Thumser M., Pierleoni, stadtrömische Adelsfamilie, [w:] LdM, Tl. 6, Sp. 2136-2137
  • Tyc T., Polska a Pomorze za Krzywoustego, „Roczniki Historyczne” (dalej: RH), R. 2 (1926), s. 1-36;
  • Tymieniecki K., Bolesław III Krzywousty (1086-1138), [w:] Polski Słownik Biograficzny, red. W. Konopczyński [et al.] (dalej: PSB), t. II, Kraków 1935, s. 256-259
  • Tymieniecki K., Polska w średniowieczu, Warszawa 1961, s. 92-98;
  • Ullmann W., Magdeburg, das Konstantinopel des Nordens. Aspekte von Kaiser – und Papstpolitik bei der Gründung des Magdeburger Erzbistums 968, „Jahrbuch für die Geschichte des Mittel – und Ostdeutschlands”, Bd. 21 (1972), s. 1-44;
  • Umiński J., Rola Bolesława Krzywoustego w uchrześcijanieniu zachodniego Pomorza, „Collectanea Theologica”, t. 21 (1949), s. 383-417;
  • Walczak B., Najdawniejszy zabytek naszego języka powstał w Wielkopolsce, „Przegląd Wielkopolski”, R. 8 (1994), nr 1/2., s. 29
  • WalickiJ., Przynależność metropolitalna biskupstwa kamieńskiego i lubuskiego na tle rywalizacji Magdeburga i Gniezna, Lublin 1960.
  • Warężak J., Rozwój uposażenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w wiekach średnich, Lwów 1929, zwł. s. 7-15)
  • Wasilewski T., Kościół monarszy w X-XII w. i jego zwierzchnik biskup polski, KH, t. 92 (1985), z. 4, s. 747-768
  • Weinfurter S., Norbert von Xanten und Entstehung des Prämonstratensenordens, [w:] Barbarossa und die Prämonstratenser, Göpinngen 1989, s. 67-100;
  • Weinfurter S., Norbert von Xanten, Ordenstifter und Eigenkirchenherr, „Archiv für Kulturgeschichte“, Bd. 59 (1977), s. 66-98;
  • Weinfurter S., Papsttum, Reich und kaiserliche Autorität. Von Rom 111 bis Venedig 1177, [w:] Das Papsttum in der Welt des 12. Jahrhunderts, hrsg. von E. D. Hehl, I. H. Ringel, H. Seibert, seria Mittelalter-Forschungen, Bd. 6, Stuttgart 2002, s. 77-100
  • Wielgosz Z., Kronika polska w twórczości dziejopisarskiej klasztoru lubiąskiego, [w:] Scriptura custos memoriae. Prace historyczne, red. D. Zydorek, Poznań 2001, s. 233.
  • Wilman R., Weitere Ergänazung zu Jaffe’s und Potthast’s Regesta Ponitficum Romanorum, „Archivalische Zeitschrift”, t. 4 (1879), s. 47.
  • Wiszewski P., Domus Bolezlai. W poszukiwaniu tradycji dynastycznej Piastów (do około 1138 roku), seria Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 2008, s. 91-96
  • Wyczański A., O potrzebie nowych badań nad bullą gnieźnieńską z 1136 roku, [w:] O rzeczach minionych. Scripta rerum historicarum Annae Rutkowska-Plachcinska oblata, red. M. Młynarska-Kaletynowa, Warszawa 2006, s. 337-341.
  • Wyrozumski J., Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, s. 140-143;
  • Z. Kałuża Z., Calma D., Wokół Wilhelma z Conches i Bernarda z Clairvaux. O trudnych do ustalenia związkach Kroniki Wincentyńskiej z pisarstwem XII-wiecznym, Cistercium, R. 2 (2008), s. 75-99.
  • Zák A., Der heilige Norbert, Herr von Gennep, Stifter des Prämonstratensensordens und Erzbischof von Magdeburg. Ein Lebensbild, Wien 1900;
  • Zakrzewski S. , Ze studiów nad bullą z r. 1136, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny”, t. 43 (1902), s. 1-80.
  • Zakrzewski S., Historia polityczna Polski, cz. I: Wieki średnie, Kraków 1920, s. 90-95;
  • Zakrzewski S., Polska a Rzym za Innocentego II, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie”, R. 4 (1924), z. 1, s. 142 i n
  • Zientara B., Polityczne i kościelne związki Pomorza zachodniego z Polską za Bolesława Krzywoustego, „Przegląd Historyczny” (dalej: PH), t. 61 (1970), z. 2, s. 192-228
  • Zöppfel R., Die Doppelwahl des Jahres 1130 (dodatek do jego szerszej pracy pt. Die Papstwahlen vom 11. bis zum 14. Jahrhundert), Göttingen 1861;
  • Zwiercan M., Komentarze i przeróbki Kroniki mistrza Wincentego, SŹ, t. 20 (1976), s. 106 i n.;
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-1bd877bb-94a4-4016-88b0-a64360a910c0
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.