PL EN


2019 | 70 | 3–42
Article title

Bronze Tripartite Belt Hooks from Pomerania as Proof of Cultural Connections in the Late Pre-Roman and Roman Period

Authors
Title variants
PL
Trójczłonowe brązowe klamry do pasa z Pomorza jako dowód powiązań kulturowych w młodszym okresie przedrzymskim i okresie wpływów rzymskich
Languages of publication
EN PL
Abstracts
EN
Tripartite bronze belt hooks of type Kostrzewski III are indicators of female attire in the Late Pre-Roman Period in Pomerania. Here, belt hooks from 31 sites have been collected, all of them related to the Oksywie or Wielbark Cultures, or to the Oder Group of the Jastorf Culture. Finds from outside of Pomerania are also included as comparative objects. The most common form of such belt hooks in Pomerania was type IIIb, being in use from phase A2 of the Late Pre-Roman Period. Roughly at the same time, these belt hooks appeared in Brandenburg. Belt hooks of type IIIa are somewhat older, while belt hooks of type IIIc are younger, as they were in use from phase A3 up to phase B2 of the Roman Period. Chronology of the artefacts, indicates that Pre-Roman traditions persisted in the Roman Period, even though belt buckles had been already introduced.
PL
Trójczłonowe klamry do pasa wykonane z brązu są jednym z podstawowych wyznaczników stroju kobiecego w młodszym okresie przedrzymskim na Pomorzu. Zbudowane są z trzech podstawowych części: centralnego, ażurowego łącznika oraz dwóch ramion mocowanych po jego bokach za pomocą taśmowatych uszek; oba ramiona są zakończone haczykami służącymi do zaczepiania w pasie (Ryc. 1). W pracy zebrano trójczłonowe klamry do pasa wykonane z brązu, pochodzące z 31 stanowisk z Pomorza (por. Katalog). Większość z nich należy do kultury oksywskiej i wielbarskiej, a jedynie pięć do grupy nadodrzańskiej kultury jastorfskiej (Mapa 1). Dla celów porównawczych uwzględniono znaleziska spoza północnej Polski, z terenu Nadodrza, środkowych Niemiec i Kujaw (Katalog nr. 32–48, Mapa 1). Łącznie z Pomorza zebrano informacje o 77 takich klamrach, pochodzących z 57 zespołów grobowych oraz luźnych znalezisk z cmentarzysk bądź bez określonego kontekstu. W wypadku niektórych klamer brak dokumentacji rysunkowej i fotograficznej, a włączenie ich do omawianej grupy oparto na zachowanych opisach (por. Gdynia-Oksywie, groby 72 i 132; Skowarcz, grób 4/1913 i znal. luźne 4). W większości wypadków klamry zachowały się fragmentarycznie, często też noszą ślady deformacji w ogniu. Kompletne lub niemal kompletne okazy (13) pochodzą jedynie z 12 stanowisk. W pracy przyjęto podział klamer trójczłonowych z brązu zaproponowany przez J. Kostrzewskiego (typy IIIa i IIIb), wydzielając kolejny typ IIIc, tj. okazy z bogato zdobionym ażurowym łącznikiem z nitami. Do klamer typu IIIa, z łącznikiem w kształcie prostokątnej ramki, zaliczono cztery okazy (Ryc. 2, 3); na żadnej z nich nie stwierdzono śladów deformacji w ogniu. We wszystkich wypadkach długie ramię klamry ma kształt wydłużonego trójkąta, zwężającego się w kierunku haczyka zagiętego do wewnątrz. Przez środek długiego ramienia klamry przebiega wydatne żebro, a brzegi są wyraźnie podniesione do góry i delikatnie rozchylają się na zewnątrz. Zazwyczaj po bokach żeber i ramion widoczny jest ornament tremolo, niekiedy zachowany w postaci drobnych punktów lub ukośnych kresek. Od strony szerszej ramienia, przy łączniku, znajdują się nieduże nity mocowane w jednym rzędzie, we wszystkich czterech wypadkach po trzy. Ich trzpienie są masywne, przewężone, a główki koliste, ozdobione krzyżem (Ryc. 2:2.3) lub trójkątem (Ryc. 2:1, 3). Wyjątkowa pod względem zdobienia jest klamra z Dobropola Gryfińskiego pokryta na płaskiej powierzchni długiego ramienia, między żeberkami, pasmami tremolo układającymi się w czworokąty wypełnione trójkątami i łukami (Ryc. 2:1). Krótkie ramię klamer typu IIIa przybiera zazwyczaj kształt wąskiej taśmy. Inną formę reprezentuje krótkie ramię klamry z Podwieska (Ryc. 2:2), które jest podobne do długiego ramienia; przy łączniku znajdują się ustawione w jednym rzędzie trzy nity, całe ramię jest żebrowane a wzdłuż plastycznych żeberek zdobione w technice tremolo. Całkowita długość tych klamer waha się od 28 do 34 cm. Klamry typu IIIa pochodzą z dwóch cmentarzysk z Pomorza Zachodniego, należących do grupy nadodrzańskiej kultury jastorfskiej, i dwóch kolejnych z ziemi chełmińskiej, zaliczanych do kultury oksywskiej (Mapa 2). Trzy z nich znaleziono w ciałopalnych grobach popielnicowych (Dobropole Gryfińskie, Kunowo, Podwiesk), jedną w grobie jamowym (Grudziądz-Rządz). Z uwagi na niewielką liczbę zespołów zwartych ustalenie chronologii tego typu jest utrudnione, niemniej wydaje się, należy je odnosić do fazy A1. Zdecydowanie liczniejsze są klamry typu IIIb, z łącznikiem zbudowanym z dwóch ustawionych poziomo segmentów (ćwiartek) kuli połączonych ze sobą trzonami – łącznie zarejestrowano 45 egzemplarzy. Z reguły zachowały się one fragmentarycznie (Ryc. 6:3, 7, 8, 10, 11:1.3.4), stosunkowo często są też zdeformowane w ogniu – dotyczy to nie mniej niż 13 okazów; tylko siedem egzemplarzy zachowało się w całości lub niemal w całości (Ryc. 6:1.2, 9, 11:2.5). Te ostatnie pozwalają oszacować długość klamer typu IIIb na ok. 30 do niemal 40 cm. Podobnie jak w wypadku klamer typu IIIa, długie ramię klamer IIIb jest żebrowane. Zazwyczaj wzdłuż żebrowania biegnie zdobienie tremolo. W kilku wypadkach profilowanie ramienia jest bogatsze – pojawiają się na nim dwa kolejne żeberka (Ryc. 6:3). Szerszy koniec ramienia wieńczyły dwa (Ryc. 6:2.3, 9, 11:1.2.4) lub trzy (Ryc. 6:1, 7:3.5.6.8, 8, 10, 11:3.5) ustawione w jednym rzędzie ozdobne nity, najczęściej z wysokimi główkami wystającymi poza obrys ramienia klamry. Na kolistych główkach nitów widoczny jest najczęściej wpisany w koło trójkąt (Ryc. 6:1.2, 7:5, 10, 11:2.5), rzadko krzyż (Ryc. 7:3) bądź nawiązujący do niego wzór gwiaździsty (Ryc. 11:4, 18:1), czy zakreskowane trójkątne pola (Ryc. 6:1, 7:8, 11:2). W wypadku klamer typu IIIb łącznik na planie prostokąta wykonany jest z dwóch ustawionych horyzontalnie wycinków kuli, połączonych ze sobą dwoma prętami. W dolnej, szerszej części segmentu znajduje się wąski wałeczek (Ryc. 6:2.3, 7:1.2.7, 10, 11:1–4), lub zdecydowanie szerszy, podkreślony dwoma stosunkowo głębokimi liniami rytymi (Ryc. 6:1, 7:3, 9). Zdobiona może być również powierzchnia kopułki łącznika. Najczęściej dekoracja ta ma postać umieszczonej centralnie jednej grupy plastycznych listewek (Ryc. 6:3, 7:1–3.5.8, 11:1.3.4), a sporadycznie trzech grup (Ryc. 6:2). W niektórych wypadkach powierzchnia kopułki jest gładka (Ryc. 6:1, 9, 10, 11:2.5) lub pokryta ukośnymi kreskami (Podwiesk, grób 151). Krótkie ramię klamer typu IIIa przybiera zwykle kształt wąskiej taśmy zwężającej się delikatnie w stronę zagiętego do wewnątrz długiego haczyka, rzadziej to ramię jest szersze i ma kształt wrzecionowaty (Ryc. 6:3, 11:5). Powierzchnia krótkiego ramienia może być zdobiona (Ryc. 6:3, 7:8, 10, 11:2.5), a długi haczyk profilowany – przewężony i poprzecznie nacinany (Ryc. 6:2, 7:4, 9, 11:1.2). Wyjątkowy charakter ma, bardzo zresztą dobrze zachowane, profilowanie haczyka krótkiego ramienia klamry z obiektu 5 z nekropoli w Różynach (Ryc. 10). Widoczne przedstawienie zoomorficzne można interpretować jako głowę konia, na której zaznaczono uszy, ciemię, oczy oraz pysk z chrapami; ze względu na rurkowato odwzorowany pysk, głowa ta kojarzyć się także może z konikiem morskim. Pomorskie znaleziska klamer typu IIIb odnotowano na dwóch stanowiskach grupy nadodrzańskiej kultury jastorfskiej na Pomorzu Zachodnim, pozostałe zaś pochodzą z zasięgu kultury oksywskiej (a później wielbarskiej – Nowe Dobra, Parsęcko), głównie z rejonu ujścia Wisły i ziemi chełmińskiej, w mniejszym stopniu z Pomorza Środkowego (Mapa 1, 2). Spośród 34 zespołów grobowe z klamrami IIIb zdecydowana większość (30) kryła ciałopalne pochówki bezpopielnicowe, tylko jeden był inhumacyjny (Gdynia-Oksywie, grób 132), a kolejne trzy nie zostały określone. Używanie tego typu zapięć pasa jest potwierdzone od fazy A2 młodszego okresu przedrzymskiego po fazę B2 okresu wpływów rzymskich. Do wydzielonego w tej pracy typu IIIc klamer trójczłonowych zaliczono osiem okazów. Niektóre, znalezione w grobach inhumacyjnych, zachowały się w bardzo dobrym stanie (Ryc. 12:1, 13, 14), inne, z grobów ciałopalnych popielnicowych (Ryc. 12:3) lub bezpopielnicowych (Ryc. 12:2), przetrwały we fragmentach, często z wyraźnymi śladami przepalenia. Cechą wyróżniając klamry typu IIIc jest ażurowy łącznik z ozdobnymi nitami, wykonany na planie czworo- (Ryc. 12:3, 14) lub sześcioboku (Ryc. 12:1, 13). Tylko w jednym wypadku (Ryc. 12:2) łącznik ma ramę zamkniętą jedynie od strony ramion klamry. Zwraca uwagę cecha, która u wcześniejszych typów nie była wyraźnie uchwytna, a mianowicie wyraźnie cieńsze i delikatnie rozchylone na zewnątrz podniesione brzegi długiego ramienia – dotyczy to klamer z Czarnówka, Lubowidza, Pelpina-Maciejewa (Ryc. 13:1.2) i Wolnego Dworu, groby 1 (Ryc. 14) i 2. W wypadku lepiej zachowanych okazów na spodniej stronie, zazwyczaj na wysokości środkowego żeberka, widoczne są wgłębienia, będące śladami po formowaniu tej części klamry (Ryc. 13). Kolejną cechę odróżniającą klamry typu IIIc od obu pozostałych typów jest forma krótkiego ramienia. Przyjmuje ono postać wydłużonej taśmy (Ryc. 12:3) lub ma zarys trójkątny i, podobnie jak ramię długie, jest żebrowane (Ryc. 12:1, 13, 14). Co ciekawe, tam gdzie na krótszym ramieniu zachowane są odgięte na zewnątrz haczyki do zapięcia klamry, przybierają one kształt litery T (Ryc. 13, 14). Większość klamer typu IIIc wyróżnia jeszcze jedna cecha – z reguły ozdobne nity mają krótsze trzpienie, które nie wystają ponad powierzchnię ramion i łącznika, co powoduje, że koliste ich główki przylegają do powierzchni. Zwracają też uwagę znaczne rozmiary dobrze zachowanych klamer typu IIIc pochodzących z grobów inhumacyjnych – całkowita długość kompletnych okazów wynosi od 39 do 42 cm, przy czym dość zróżnicowana jest wielkość łącznika, wynosząca od 3,7×3,1 cm (Czarnówko) do 7×7 cm (Wolny Dwór, grób 1). Datowanie klamer typu IIIc należy zamyka się w ramach faz A3–B2, przy czym większość z nich pochodzi z okresu wczesnorzymskiego. Ich zasięg ogranicza się on do rejonu ujścia Wisły, ziemi chełmińskiej oraz pradoliny Redy i Łeby (Mapa 2). Poza Pomorzem trójczłonowe klamry z brązu odkryto na 17 stanowiskach (Mapa 1). Jeden egzemplarz zarejestrowano na stanowisku kultury przeworskiej, równie nieliczne są w grupie gubińskiej kultury jastorfskiej, natomiast zdecydowanie częściej potwierdzone są na zachód od Odry, w dwóch skupiskach na terenie kultury jastorfskiej: liczniejszym nad Hawelą oraz w międzyrzeczu Łaby i Soławy. Odkryte tam klamry reprezentują przede wszystkim typ IIIb, tylko dwie – typ IIIa (Mapa 2). Warto zauważyć, że okaz z Wittenbergi (Ryc. 16:1) pod względem bogatego zdobnictwa długiego ramienia klamry wzorami geometrycznymi wykonanymi w technice tremolo jest bardzo podobny do klamry z Dobropola Gryfińskiego (Ryc. 2:1), ze stanowiska grupy nadodrzańskiej kultury jastorfskiej. Niektóre z tych klamer typu IIIb mają większą liczbę żeberek na długim ramieniu, co może świadczyć o kontynuowaniu tradycji zachodniogermańskich klamer jednoczłonowych. Zupełnie wyjątkowa jest klamra z Börnicke, gdzie segmenty kuli wykonane z brązu połączone są żelaznymi trzpieniami. W kilku wypadkach zaczep mocujący ramię do łącznika jest osobnym elementem połączonym z ramieniem za pomocą nitu (Ryc. 16:2.3). Brak ewidentnego śladów zniszczenia tych klamer skłania do przypuszczenia, że jest to indywidualna cecha technologiczna klamer „zachodnich”. Na kilku klamrach zauważono dowody wtórnych manipulacji, będących wynikiem starożytnych napraw. Wielkość i ciężar takich zapięć pasa oraz ich wieloczęściowa budowa sprzyjały możliwości ich uszkodzenia podczas codziennego użytkowania. Najbardziej narażone na złamanie było długie ramię klamry wraz z zaczepem, czego dobrym przykładem jest klamra z grobu 24/1908 z Nowych Dóbr. Naprawa ramienia polegała na podłożeniu od spodu, w miejscu złamania, żelaznej płytki i przymocowaniu jej za pomocą czterech żelaznych nitów (Ryc. 8). Kolejny przykład pochodzi z Gräfenhainichen; tu podwójnie złamane ramię naprawiono przez dodanie od spodu długiej taśmy żelaznej, przymocowanej doń trzema nitami rozmieszczonymi wzdłuż środkowego żeberka (Ryc. 16:5). Z inną formą ingerencji mamy do czynienia w wypadku klamry z Pruszcza Gdańskiego, stan. 7, grób 103, gdzie na każdym z zachowanych dwóch fragmentów długiego ramienia widoczne są pary wywierconych otworów (Ryc. 17), być może będących śladem reperacji polegającej na wtórnym połączeniu obu złamanych części tego ramienia klamry. Klamra z Tczewa (Ryc. 11:5) jest przykładem naprawy uszka/zaczepu mocującego długie ramię klamry do łącznika; z nitowaniem uszka do ramienia mamy zresztą do czynienia częściej (Ryc. 18). Nie wszystkie takie wypadki muszą jednak dowodzić naprawy klamry, mogą bowiem świadczyć o innym – bardziej trwałym – sposobie konstrukcji uszka, praktykowanym zresztą przez społeczności kultury jastorfskiej z obszar na zachód od Odry. Badania składu chemicznego surowca trójczłonowych klamer brązowych przeprowadzono jedynie dla dwóch stanowisk – Podwieska i Brzyna. W wypadku pierwszego analizy wykonano dla dziewięciu klamer, w wypadku drugiego tylko dwóch (Tab. 1). Wyniki analiz klamer z Brzyna pozwalają stwierdzić, że wykonano je z brązów cynowych – dwuskładnikowych stopów miedzi z cyną. W poszczególnych częściach klamer skład stopów jest zbliżony: zawartość miedzi wynosi od 88% do 92% a cyny od 6% do 10%, zaś pozostałych składników sięga niewiele ponad 1% – ołów stanowi 0,45–1,28%, a cynk 0,75–0,80% stopu. Jedynym, wyróżniającym się po względem surowcowym elementem jest krótkie ramię klamry z obiektu 301, odlane ze stopu o 95,33% zawartości miedzi i 2,51% cyny. Skład tego surowca jest odmienny od składu pozostałych elementów tej klamry (Cu 88–90%, Sn 7,03–9,39%) i właściwościami fizycznymi przypomina czystą miedź. Odmienne i bardziej zróżnicowane rodzaje surowca zastosowano do wykonania trójczłonowych klamer żebrowanych z cmentarzyska w Podwiesku. Analizowane zabytki wykonano także z brązów cynowych, jednak o wysokiej zawartości ołowiu i cynku, a więc stopów wieloskładnikowych. Wieloczłonowe klamry wykonane z brązu odkryte na Pomorzu pochodzą z grobów o kobiecym modelu wyposażenia. Dotyczy to 41 spośród 53 zespołów poddających się takiej analizie. Zawierały one nożyk sierpikowaty, igłę i szpilę, bransoletę, przęślik, paciorki, gładzik, a niekiedy także drugą klamrę do pasa oraz uznawaną za element stroju kobiecego fibulę typu G. Skromnie wygląda na tym tle liczba analiz antropologicznych, wykonano je bowiem jedynie dla 15 spośród 57 zespołów grobowych z brązowymi klamrami trójczłonowymi. Inwentarze pomorskich grobów z brązowymi klamrami trójczłonowymi pozwalają stwierdzić, że do upowszechnienia się stroju, w którym używano pasa spinanego taką klamrą doszło w ciągu trwania fazy A2 młodszego okresu przedrzymskiego. Ich pojawienie się na Pomorzu przypisuje się oddziaływaniom kultury jastorfskiej. Jak wykazano wyżej, klamry trójczłonowe brązowe typów IIIa i IIIb używane były na dość rozległym terenie rozciągającym się od ziemi chełmińskiej przez rejon dolnej Wisły, Pomorze Środkowe i Zachodnie, po obszar środkowych Niemiec (Mapa 1, 2). Wyraźnie rysują się ich dwie koncentracje: pierwsza nad dolną Wisłą, druga na terenie dzisiejszej Brandenburgii. Wydaje się, że najwcześniejszą metrykę mają, wciąż niezbyt liczne, klamry typu IIIa, o łączniku w kształcie prostokąta. Można sądzić, że były używane już w starszej i środkowej fazie młodszego okresu przedrzymskiego. Większa liczba egzemplarzy tego typu znajdowana w zasięgu kultury jastorfskiej, choć na znacznie od siebie oddalonych stanowiskach, pozwala przypuszczać, że genezę klamer typu IIIa wiązać należy właśnie z tym ugrupowaniem, zaś ich pojawienie się na ziemi chełmińskiej było wynikiem kontaktów z kulturą jastorfską. Zdecydowanie lepiej rozpoznane są klamry typu IIIb. Największą popularnością cieszyły się one w fazie A2, później używane były rzadziej. Uwagę zwraca datowany już na fazę B1 okaz z grobu 24/1908 z Nowych Dóbr (Ryc. 8), którego krótkie ramię, w odróżnieniu od pozostałych, zaopatrzone było w nity, co cechuje podobnie datowane klamry typu IIIc. Nie wiadomo wprawdzie, jaką konstrukcję miała klamra z Parsęcka, datowana na fazę B2, która zdaniem J. Kostrzewskiego reprezentowała typ IIIb, niemniej można stwierdzić, że formy „archaiczne” – oksywskie – przeżywały się jeszcze w zespołach identyfikowanych już z kulturą wielbarską. W odniesieniu do klamer typu IIIb z obszaru kultury jastorfskiej zauważyć można, że niektóre wyróżniają się odmienną konstrukcją –zaczep łączący długie ramię klamry z łącznikiem jest osobnym elementem, przynitowanym do ramienia (Ryc. 16:2.3). Cecha ta nie jest jednak zupełnie obca na obszarach nad dolną Wisłą (por. Ryc. 18). Inne różnice dotyczą nitów (Ryc. 6:1, 16:2.3), których główki wydają się być mniejsze, a trzpienie bardziej masywne w porównaniu do znalezisk z terenu kultury oksywskiej. Zauważyć też trzeba, że jastorfskie klamry typu IIIb, ale też typu IIIa, w przestrzeniach pomiędzy żeberkami bywają zdobione wzorami geometrycznymi wykonanymi w technice tremolo (Ryc. 2:1, 16:1.2), miewają też większą liczbę żeberek na długim ramieniu, w tym o zaokrąglonych grzbietach. Wydaje się, że klamry typu IIIb pojawiły się w środowisku jastorfskim w wyniku wzajemnych kontaktów z ludnością oksywską. Niektóre z nich są zapewne importami z terenów nadwiślańskich, skąd pochodzi ich największa liczba. Okres tych relacji przypadał przede wszystkim na fazę A2. Niezwykle interesująco przedstawia się występowanie klamer typu IIIc. W przeciwieństwie do pozostałych form (Mapa 2) ich koncentracja znajduje się nad Zatoką Gdańską, z odizolowanym od tego zgrupowania, lecz chronologicznie najstarszym egzemplarzem (faza A3) w Podwiesku na ziemi chełmińskiej (Ryc. 12:3). Połowa klamer o ażurowym łączniku jest bardzo dobrze zachowana, pochodzą one bowiem z grobów inhumacyjnych (Ryc. 12:1, 13, 14). Na spodniej stronie ramion tych egzemplarzy widoczne są ślady kucia i profilowania w foremniku, a więc zastosowania metody wykonania odmiennej w stosunku do masywnych, odlewanych klamer typów starszych (Ryc. 13). Klamry typu IIIc cechuje także obecność nitów umieszczanych na efektownym łączniku i na krótkim ramieniu. Klamry tego typu datowane na okres wpływów rzymskich pochodzą zarówno z grobów inhumacyjnych, jak i ciałopalnych, popielnicowych i bezpopielnicowych. Warto przypomnieć, że oksywskie klamry typu IIIb w zdecydowanej większości pochodzą z grobów bezpopielnicowych, co jest zgodne z preferowaną w tym ugrupowaniu regułą grzebania zmarłych kobiet. Fragmentaryczny stan zachowania niektórych klamer i ich deformacje w ogniu nie pozwalają na obserwację śladów traseologicznych. Niemniej na okazach dobrze zachowanych zauważa się ślady starcia, w szczególności przy krótkim haczyku, na uszkach i na powierzchni ozdobnych nitów. Codzienne używanie pasa spinanego wieloczłonową klamrą z brązu potwierdzają zadokumentowane reperacje, które dotyczą przede wszystkim cięższego długiego ramienia wraz z uszkiem, a także stosowanie trwalszej konstrukcji zaczepu, polegającej na przymocowaniu go nitem do ramienia. Pewne trudności sprawia próba odtworzenia sposobu noszenia pasa spinanego taką klamrą. Znaleziska z grobów inhumacyjnych wyraźnie potwierdzają miejsce ułożenia klamry wzdłuż obwodu pasa. Wydaje się, że ze względu na znaczny ciężar klamry, pas nią spinany musiał opierać się na biodrach. Trójczłonowe klamry do pasa z brązu stanowiły charakterystyczny element stroju kobiecego na Pomorzu. Moda na pas zapinany metalową klamrą została przeniesiona na ten obszar z kultury jastorfskiej i upowszechniła się w młodszym okresie przedrzymskim. Za typowy wyznacznik regionalnego stroju społeczności kultury oksywskiej należy uznać klamry o łączniku w postaci połączonych ze sobą segmentów kuli. Co ciekawe, ten atrakcyjny wzór używany był również w środowisku jastorfskim, nie tylko w grupie nadodrzańskiej, ale także w grupach osiadłych na terenie dzisiejszej Brandenburgii. Potwierdza to, w odniesieniu do brązowych klamer pasa, wyraźne powiązania oksywsko-jastorfskie, jakie łączyły oba ugrupowania w ciągu fazy A2. Przywiązanie do pasa spinanego efektowną, wieloczłonową klamrą obserwuje się nadal w okresie wczesnorzymskim, przy czym jej forma ulega pewnej modyfikacji.
Year
Volume
70
Pages
3–42
Physical description
Contributors
author
  • Instytut Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Gdańskiego
References
  • Almgren O.  1923: Studien über nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigung der provinzialrömischen und südrussischen Formen, Mannus-Bibliothek 32, Leipzig2.
  • Andrzejowski J.  Martens  J.  1996: The Wielbark Cemetery. Information on Unpublished Material from the Personal Files of Carl-Axel Moberg, In: A. Kokowski (ed.), Studia Gothica I, Lublin, 18–72.
  • Anger  S.  1890: Das Gräberfeld zu Rondsen im Kreise Graudenz, Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreussen 1, Graudenz (Reed. R. Hachmann, F. Stein, Rondsen-Rządz. Gräberfeld und Fürstengräber, Bonn 1972, [1]–[70]).
  • Behrends R.-H. 1968: Schwissel. Ein Urnengräberfeld der vorrömischen Eisenzeit aus Holstein, Offa-Bücher 22, Neumünster.
  • Blume E. 1915: Die germanischen Stämme und die Kulturen zwischen Oder und Passarge zur römischen Kaiserzeit, II Teil: Material (ed. M. Schultze), Mannus-Bibliothek 14, Würzburg.
  • Bochnak T. 2014: Importy celtyckie w kulturze przeworskiej i oksywskiej na ziemiach polskich w młodszym okresie przedrzymskim. Zróżnicowanie – drogi napływu – kontekst kulturowy, Rzeszów.
  • Bochnak T., Harasim P. 2015: Reparierte Waffen der vorrömischen Eisenzeit in der Przeworsk- und Oksywie-Kultur, Archäologisches Korrespondenzblatt 45/4, 519–533.
  • Bockius R., Łuczkiewicz P.  2004: Kelten und Germanen im 2.–1. Jahrhundert vor Christus, Archäologische Bausteine zu einer historischen Frage, Römisch-Germanisches Zentralmuseums Mainz. Monographien 58, Mainz.
  • Bohnsack D. 1938: Die Burgunden in Ostdeutschland und Polen, Quellenschriften zur ostdeutschen Vor- und Frühgeschichte 4, Leipzig.
  • Bokiniec E.  1999: Cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego w Świerkówcu, gm. Mogilno, In: J. Andrzejowski, (ed.), Comhlan. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, Warszawa, 115–140.
  • Bokiniec E.  2005: Podwiesk, Fundstelle 2. Ein Gräberfeld der Oksywie-Kultur im Kulmer Land, Monumenta Archaeologica Barbarica XI, Warszawa-Toruń.
  • Bokiniec E.  2008: Kultura oksywska na ziemi chełmińskiej w świetle materiałów sepulkralnych, Toruń.
  • Bucka K.  2016: Odkrycia i badania archeologiczne: Epoka żelaza, Stargardia X (2015), 467–468.
  • Bursche A., Machajewski H., Rogalski B. 2012: Okres przedrzymski – okres wędrówek ludów – katalog zabytków / The Pre-Roman Iron Age – Migration Period – Catalogue of the Archaeological Finds, In: K. Kowalski, D. Kozłowska-Skoczka (eds.), Zaginione – ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin, 237–312.
  • Cieśliński A. 2010: Kulturelle Veränderungen und Besiedlungsabläufe im Gebiet der WielbarkKultur an Łyna, Pasłęka und oberer Drwęca, Berliner Beiträge zur Vor- und Frühgeschichte NF 17, Berlin.
  • Conwentz H. 1905: Das Westpreussische Provinzial-Museum 1880–1905, Danzig.
  • Czarnecka K., Kontny B. 2009: Traces of Combat or Traces of Ritual Destruction? The Damage of Weapons in the Przeworsk Culture, In: H.-J. Schalles, A. W. Busch (eds.), Waffen in Aktion. Akten des 16. Roman Military Equipment Conference (ROMEC), Xanten, 13.–16. Juni 2007, Xantener Berichte XVI, Mainz am Rhein, 29–40.
  • Dąbrowska T. 1993: Uwagi o genezie pokryw w kręgu przeworsko-oksywskim w młodszym okresie przedrzymskim, In: F. Rożnowski (ed.), Miscellanea archaeologica Thaddaeo Malinowski dedicata, Słupsk-Poznań, 109–117.
  • Dąbrowska T. 2004: O naprawach przedmiotów metalowych kultury przeworskiej, In: Z. Kobyliński (ed.), Hereditatem cognoscere. Studia i szkice dedykowane Profesor Marii Miśkiewicz, Warszawa, 169–175.
  • Dobrzański L.A. 2008: Metaloznawstwo opisowe stopów metali nieżelaznych, Gliwice.
  • Domański G. 1975: Studia z dziejów Środkowego Nadodrza w III–I wieku p.n.e., Wrocław.
  • Eggers H.J. 1936: Das Gräberfeld von Langenhagen Kr. Saatzig, Zweites Beiheft zum Erwerbungs- und Forschungsbericht, 13–27.
  • Eggers H.J. 1964: Das Gräberfeld von Langenhagen, Kr. Saatzig, Baltische Studien NS 50, 7–12.
  • Eggers H.J., Stary P.F. 2001: Funde der vorrömischen Eisenzeit, der römischen Kaiserzeit und der Völkerwanderungszeit in Pommern, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommerns 38, Lübstorf.
  • Fudzińska E., Fudziński P. 2013: Wielokulturowe cmentarzysko w Nowym Targu, stan. 6, gm. Stary Targ, Malbork.
  • Gustavs G. & S. 1976: Das Urnengräberfeld der Spätlatènezeit von Gräfenhainichen, Kreis Gräfenhainichen, Jahresschrift für mitteldeutsche Vorgeschichte 59, 25–172.
  • Hachmann R. 1951: Das Gräberfeld von Rondsen (Rządz), Kreis Graudenz (Grudziądz) und die Chronologie der Spälatènezeit im östlichen Mitteleuropa, Archaeologia Geographica 2, 79–96 (Reed. R. Hachmann, F. Stein, Rondsen-Rządz. Gräberfeld und Fürstengräber, Bonn 1972, [85]–[102]).
  • Hachmann R. 1957: Ostgermanische Funde der Spätlatènezeit in Mittel- und Westdeutschland. Ein Beitrag zum Problem des Nachweises von Bevölkerungsbewegungen aufgrund des urgeschichtlichen Grundstoffs, Archaeologia Geographica 5/6 (1956/1957), 55–68.
  • Hachmann R. 1961: Die Chronologie der jüngeren vorrömischen Eisenzeit. Studien zum Stand der Forschung im nördlichen Mitteleuropa und in Skandinavien, Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 41 (1960), 1–276.
  • Hahuła K. 2003: Losy zabytków i archiwaliów dotyczących schyłku starożytności na terenie powiatu lęborskiego, Biuletyn Historyczny 23, Lębork, 159–172.
  • Haevernick Th.E. 1960: Die Glasarmringe und Ringperlen der Mittel- und Spätlatènezeit auf dem europäischen Festland, Bonn.
  • Hauptmann Th. 2002: Das germanische Gräberfeld von Prądno, Kr. Myślibórz (ehem. Rahmhütte, Kr. Soldin), Poznań.
  • Heym W. 1961: Drei Spätlatènegräberfelder aus Westpreußen, Offa 17/18 (1959/1961), 143–170.
  • Hindenburg W. 1910: Neue Funde der Latène-Zeit aus dem Kreis Teltow, Mannus II, s. 194–199.
  • Jankuhn H. 1933: Gürtelgarnituren der älteren römischen Kaiserzeit im Samland, Prussia 30, 166–201.
  • Karpińska A. 1922: Reparacje prehistoryczne w Polsce, Przegląd Archeologiczny II/1, 25–37.
  • Kasiski F.W. 1873: Bericht über die im Jahre 1872 fortgesetzen Untersuchungen von Alterthümern in Pommerellen, Schriften der naturforschenden Gesellschaft in Danzig NF III/2, 1–38.
  • Keiling H. 1969: Die vorrömische Eisenzeit im Elde-Karthane-Gebiet (Kreis Perleberg und Kreis Ludwigslust), Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte der Bezirke Rostock, Schwerin und Neubrandenburg 3, Schwerin.
  • Kleemann J. 2017: Die Ausgrabungen des Städtischen Museums Marienburg im Gräberfeld Malbork-Wielbark, Fundstelle 1 in den Jahren 1927–1932, 1934 und 1936, Lublin.
  • Kokowski A. 1991: Udział elementów celtyckich w strukturze cmentarzyska birytualnego w Kruszy Zamkowej, woj. Bydgoszcz, st. 13 (próba falsyfikacji pojęcia „grupy kruszańskiej”), Archeologia Polski XXXVI/1–2, 115–149.
  • Kostrzewski J. 1919: Die ostgermanische Kultur der Spätlatènezeit, Mannus-Bibliothek 18–19, Leipzig-Würzburg.
  • Kunkel O. 1931: Pommersche Urgeschichte in Bildern, Schriften aus dem Provinzialmuseum Stettin, Stettin.
  • La Baume W. 1926: Ausgrabungen bei Praust, Kreis Danziger Höhe (1925 und 1926), Blätter für deutsche Vorgeschichte 4, 1–9.
  • Lissauer A. 1874: Beiträge zur westpreussischen Urgeschichte. 2: Das Gräberfeld auf dem Zywietz’schen Acker bei Oliva, Schriften der naturforschenden Gesellschaft in Danzig NF III/3, 8–16.
  • Lissauer A. 1887: Die Prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreussen und der angrenzenden Gebiete, Leipzig.
  • Lissauer A., Conwentz H. 1886: Das Weichsel-Nogat-Delta, Schriften der naturforschenden Gesellschaft in Danzig NF VI/3, 204–243.
  • Łaszkiewicz T. 1973: Cmentarzysko ludności kultury jastorfskiej w Kunowie, pow. Stargard Szczeciński, Materiały Zachodniopomorskie XVII (1971), 17–75.
  • Łęga W. 1938: Cmentarzysko lateńsko-rzymskie z Chełmna, Prace Prehistoryczne Pomorskie 1, Toruń.
  • Łuczkiewicz P. 2006: Uzbrojenie ludności ziem polskich w młodszym okresie przedrzymskim, Archaeologia Militaria II, Lublin.
  • Machajewski H. 1999: Stosunki kulturowe w dorzeczu Parsęty w młodszym okresie przedrzymskim, In: J. Andrzejowski, (ed.), Comhlan. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, Warszawa, 233–245.
  • Maciałowicz A. 2011: Pomorze Gdańskie na przełomie starszego i młodszego okresu przedrzymskiego w świetle analizy zewnętrznych oddziaływań kulturowych, In: M. Fudziński, H. Paner (eds.), Między kulturą pomorską a kulturą oksywską. Przemiany kulturowe w okresie lateńskim, Gdańsk, 79–120.
  • Madyda-Legutko R. 1990: Gürtelhaken der frührömischen Kaiserzeit im Gebiet des mitteleuropäischen Barbaricum, Przegląd Archeologiczny 37, 157–180.
  • Magdalinski G. 1911: Zwei prähistorische Grabstätten in der Parochie Schwessin, Kreis Köslin, Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde XXV, 177–184.
  • Magdalinski G. 1934: Die drei Latènefriedhöfe von Konikow, Geritz und Mersin, Kr. Köslin (Pomm.), Mannus 26, 145–160.
  • Mączyńska M. 2011: Der frühvölkerwanderungszeitliche Hortfund aus Łubiana, Kreis Kościerzyna (Pommern), Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 90 (2009), 7–481.
  • Müller R. 1985: Die Grabfunde der Jastorf- und Latènezeit an unterer Saale und Mittelelbe, Veröffentlichungen des Landesmuseums für Vorgeschichte in Halle 38, Berlin.
  • Niewęgłowski A., Hensel Z. 1997: Zróżnicowanie i pochodzenie surowca wyrobów „brązowych” w okresach halsztackim i przedrzymskim w Polsce, Archeologia Polski XLII/1–2, 63–139.
  • Ossowski G. 1888: Zabytki Przedhistoryczne Ziem Polskich, Seryja I: Prusy Królewskie / Monuments Préhistoriques de l’Ancienne Pologne, Ire Serie: Prusse Royale, vol. 4, Kraków.
  • Pietrzak M. 1997: Pruszcz Gdański, Fundstelle 10. Ein Gräberfeld der Oksywie- und Wielbark-Kultur in Ostpommern, Monumenta Archaeologica Barbarica IV, Kraków.
  • Reinbacher E. 1963: Börnicke. Ein ältereisenzeitlicher Urnenfriedhof im Havelland, Teil I, Schriften der Sektion für Vor- und Frühgeschichte 14, Berlin.
  • Reinecke A. 1988: Studien zur vorrömischen Eisenzeit im Umland der südlichen Ostsee. Forschungsstand–Chronologie–Kulturhistorische Beziehungen, typescript of unpublished PhD dissertation, Humbolt-Universität, Berlin.
  • Rogalski B. 2010: Przemiany kulturowe na Pomorzu Zachodnim i Przednim w młodszym okresie przedrzymskim (III– I w. p. n. e.), Szczecin.
  • Rożnowski F., Cymek L. 2015: Analizy antropologiczne szczątków kostnych z cmentarzyska w Czarnówku, stan. 5, pow. lęborski (materiały z lat 2008–2015), In: J. Andrzejowski (ed.), Czarnówko, stan. 5. Cmentarzyska z późnej starożytności na Pomorzu. Część 1, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina V, Lębork-Warszawa, 69–137.
  • Seyer H. 1982: Siedlung und archäologische Kultur der Germanen im Havel-Spree-Gebiet in den Jahrhunderten vor Beginn u. Z., Schriften zur Ur- und Frühgeschichte 34, Berlin.
  • Schumann H. 1889: Urnenfriedhöfe in Pommern, Baltische Studien 39, 81–255.
  • Schumann H. 1897: Die Kultur Pommerns in vorgeschichtlichen Zeit, Berlin.
  • Sekuła M. 2006: Ocalałe zabytki pochodzące z badań niemieckich na cmentarzysku w Malborku-Wielbarku w zbiorach muzeów polskich, In: W. Nowakowski, A. Szela (eds.), Pogranicze trzech światów. Kontakty kultur przeworskiej, wielbarskiej i bogaczewskiej w świetle materiałów z badań i poszukiwań archiwalnych, Światowit Suppl. Series P: Prehistory and Middle Ages XIV, Warszawa, 175–223.
  • Skorupka T. 2001: Kowalewko 12. Cmentarzysko birytualne ludności kultury wielbarskiej (od połowy I w. n.e. do początku III w. n.e.), Archeologiczne badania ratownicze wzdłuż trasy gazociągu tranzytowego, vol. II: Wielkopolska, part 3, Poznań.
  • Stąporek M. 2007: Z problematyki kontaktów miedzy Pomorzem a Skandynawią na przełomie er (I wiek p.n.e. – I wiek n.e.), In: M. Fudziński, H. Paner (eds.), Nowe materiały i interpretacje. Stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej, Gdańsk, 199–209.
  • Strobin A. 2011: Ceramika naczyniowa kultury oksywskiej, Gdańskie Studia Archeologiczne. Monografie 2, Gdańsk.
  • Strobin A. 2016: Ciekawy zespół grobowy kultury oksywskiej z nekropolii w Brzynie, pow. pucki, In: L. Domańska et alii (eds.), Archaeologia et Pomerania. Studia ofiarowane Profesorowi Tadeuszowi Grabarczykowi w 70. rocznicę urodzin i 45-lecie pracy naukowo dydaktycznej, Łódź, 147–163.
  • Strobin J. 2019: Analiza technologiczna i interpretacja badań metaloznawczych wybranych zabytków z cmentarzyska w Brzynie, pow. pucki, unpublished typescript, Institute of Archaeology and Ethnology, Gdańsk University.
  • Tuszyńska M., Strobin A., Strobin J. 2016: Rzemieślnicy czy artyści? Ozdoby kobiece z Pomorza u schyłku starożytności. Katalog skrócony wystawy, Gdańsk.
  • Undset I. 1882: Das erste Auftreten des Eisens in Nordeuropa, Hamburg.
  • Voigt Th. 1971: Zwei Formengruppen spätlatènezeitlicher Gürtel, Jahresschrift für mitteldeutsche Vorgeschichte 55, 221–270.
  • Völling Th. 1995: Studien zu Fibelformen der jüngeren vorrömischen Eisenzeit und ältesten römischen Kaiserzeit, Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 75 (1994), 147–282.
  • Voss [A.] 1880: Über Gürtelhaken, In: Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Zeitschrift für Ethnologie 12/IV, (106)–(108), pl. VI.
  • Wiloch R. 1995: Klamry do pasa kultury oksywskiej, Pomorania Antiqua XVI, 9–60.
  • Wołągiewicz M.D. 1969: Cmentarzysko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Drawsku Pomorskim, Materiały Zachodniopomorskie XIII (1967), 7–76.
  • Wołągiewicz R. 1968: Chronologia względna okresu wczesnorzymskiego na Pomorzu Zachodnim w świetle niektórych jej wyznaczników, Materiały Zachodniopomorskie XII (1966), 169–192.
  • Wołągiewicz R. 1979: Kultura pomorska a kultura oksywska, In: T. Malinowski (ed.), Problemy kultury pomorskiej, Koszalin, 33–69.
  • Wołągiewicz R. 1981a: Kultury oksywska i wielbarska: Chronologia; Systematyka kulturowa; Kultura oksywska, In: Prahistoria ziem polskich V, 135–191.
  • Wołągiewicz R. 1981b: Kultura jastorfska: Grupa nadodrzańska, Prahistoria ziem polskich V, 192–196.
  • Wołągiewicz R. 1993: Ceramika kultury wielbarskiej między Bałtykiem a Morzem Czarnym, Szczecin.
  • Wołągiewicz R. 1995: Lubowidz. Ein birituelles Gräberfeld der Wielbark-Kultur aus der Zeit vom Ende des 1. Jhr. v.Chr. bis zum Anfang des 3. Jhs. n.Chr., Monumenta Archaeologica Barbarica I, Kraków.
  • Wołągiewicz R. 1997: Lubieszewo. Materiały do studiów nad kulturą społeczności Pomorza Zachodniego w okresie od IV w. p.n.e. do I w. n.e., Szczecin.
  • Wołągiewiczowie M.D. & R. 1964: Uzbrojenie ludności Pomorza Zachodniego u progu naszej ery, Materiały Zachodniopomorskie IX (1963), 9–166.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-20f25ea6-de0e-4caf-af3e-ca7d57e24d6c
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.