PL EN


2020 | 76 | 133-143
Article title

Niejednoznaczność terminów „tematyczny” i „atematyczny” w językoznawstwie indoeuropejskim

Authors
Content
Title variants
EN
Ambiguity of the terms thematic and athematic in Indo-European linguistics
Languages of publication
Abstracts
PL
Polskie terminy tematyczny i atematyczny stosowane są do opisu fleksji nominalnej i werbalnej języka praindoeuropejskiego oraz starszych faz poszczególnych języków indoeuropejskich. W rozumieniu pierwszym termin atematyczny oznacza formacje, których morfem tematyczny jest morfemem zerowym, tzn. takie, w których po części leksykalnej następuje bezpośrednio końcówka fleksyjna, a termin tematyczny oznacza formacje, w których morfem tematyczny jest różny od zera. W rozumieniu drugim termin tematyczny oznacza formacje, które tuż przed końcówką mają samogłoskę tematyczną, którą rozumie się zazwyczaj jako pie. *-e/o- (niekiedy także jako *-ā-), a termin atematyczny oznacza formacje, które nie mają tej samogłoski. Część formacji jest atematyczna w obu rozumieniach (np. pie. *dóm(H)-Ø-s ‘dom’), część jednak jest atematyczna tylko w rozumieniu drugim, ale już nie w pierwszym (np. pie. *dóm(H)-u-s ‘dom’). Uzasadnienia rozumienia pierwszego szukać można w praindoeuropejskiej fleksji werbalnej, w której istnieje niewiele formacji mających morfem tematyczny inny niż *-e/o-. Uzasadnieniem rozumienia drugiego są różnice we fleksji formacji z morfemem *e/o- i bez niego. Dwuznaczność w rozumieniu terminów tematyczny i atematyczny możne być pośrednio spowodowana faktem, że oba terminy, z którymi się je wiąże – morfem tematyczny i samogłoska tematyczna – pochodzą od tego samego terminu temat; dwuznaczność jest mniejsza na przykład w języku angielskim, w którym analogiczne terminy pochodzą od dwóch różnych terminów podstawowych: stem (stąd ang. stem suffix) i theme (stąd ang. thematic vowel).
EN
Ambiguity of the terms thematic and athematic in Indo-European linguistics. Summary: The Polish terms tematyczny (‘thematic’) and atematyczny (‘athematic’) are used to describe nominal and verbal inflection of the Proto-Indo-European language and of the older phases of some individual Indo-European languages. In the first sense, the term atematyczny is used for formations whose stem morpheme is zero – that is, in which the lexical part is followed directly by the inflectional ending, while the term tematyczny is used for formations in which the stem morpheme is different from zero. In the second sense, the term tematyczny is used for formations that just before the ending have a thematic vowel, which is usually understood as PIE. *-e/o- (sometimes also as *-ā-), while the term atematyczny is used for formations that do not have this vowel. Some formations are thematic or athematic in both meanings (e.g. PIE. *dóm(H)-Ø-s ‘house’), and some are labelled as athematic only in the second meaning, but not in the first one (e.g. PIE. *dóm(H)-u-s ‘house’). Justifications for the first meaning can be found in Proto-Indo-European verbal inflection, in which there are few formations with a stem morpheme other than * -e/o-. Justifications for the second meaning are some differences in the inflection of formations with the *-e/o- morpheme and without it. The ambiguity in the understanding of the terms tematyczny and atematyczny in Polish may be indirectly due to the fact that both terms with which they are associated – morfem tematyczny (‘thematic morpheme’) and samogłoska tematyczna (‘thematic vowel’) – come from the same term temat ‘theme’; the ambiguity is less e.g. in English, where analogous terms come from two different basic terms: stem (hence stem suffix or stem morpheme) and theme (hence thematic vowel). Keywords: thematic, athematic, Proto-Indo-European, thematic vowel, stem morpheme
Contributors
  • Instytut Języka Polskiego, Uniwersytet Warszawski
References
  • 1. Babik Zbigniew (2018): [rec.] Ewelina Zając, Toponimia powiatu tureckiego. Słownik nazw. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, 118 s. – Onomastica LXII, 2018, 315–326.
  • 2. Baudouin de Courtenay Jan et al. (1896), Sprawa przyjęcia jednolitej pisowni, proponowanej przez Akademję Umiejętności w Krakowie przez J. Baudouina de Courtenay, A. Brücknera, A. Kalinę, J. Karłowicza i A. A. Kryńskiego, wyd. 3. – Kraków: Drukarnia W.L. Anczyca i Spółki.
  • 3. Baudouin de Courtenay Jan (1922): Zarys historii języka polskiego. – Warszawa: Polska Składnica Pomocy Szkolnych.
  • 4. Baudouin de Courtenay Jan (1927): Próby zestawień etymologicznych. – Kraków: W.L. Anczyc.
  • 5. Bednarczuk Leszek (2018): Początki i pogranicza polszczyzny. – Kraków: Lexis.
  • 6. Beekes Robert S.P. (2011): Comparative Indo-European linguistics. An introduction, revised and corrected by Michiel de Vaan, 2nd ed. – Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
  • 7. Brückner Aleksander (1927): Słownik etymologiczny języka polskiego. – Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza.
  • 8. Clackson James (2007): Indo-European Linguistics. – New York: Cambridge University Press.
  • 9. EDG: Beekes Robert S.P. (2010): Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of Lucien van Beek. – Leiden–Boston: Brill.
  • 10. EJO: Polański Kazimierz (red.) (1999): Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. – Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  • 11. Fortson Benjamin W. (2004): Indo-European language and culture. An introduction. – Chichester, U.K.– Malden, MA: Blackwell Publishing.
  • 12. Kapović Mate (2015): Proto-Indo-European Morphology, [w:] Mate Kapović (red.), The Indo-European Languages, 2nd ed. – Abingdon, Oxon–New York: Routledge.
  • 13. Klemensiewicz Zdzisław, Lehr-Spławiński Tadeusz, Urbańczyk Stanisław (1964): Gramatyka historyczna języka polskiego, wyd. II. – Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  • 14. Kopczyński Onufry (1780): Gramatyka dla szkół narodowych na klassę II, t. II. – Warszawa: Drukarnia ojców pijarów.
  • 15. Krygier-Łączkowska Agnieszka (2011): Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe? (propozycja rozdziału podręcznika do nauczania treści historycznojęzykowych na studiach I stopnia) – Kwartalnik Językoznawczy 2011/1 (5), 88–121.
  • 16. Kryński Adam Antoni (1897): Gramatyka języka polskiego. – Warszawa: E. Weydel.
  • 17. Lehr-Spławiński Tadeusz (1927): Przyczynki do gramatyki i słownika języka połabskiego. – Slavia Occidentalis VI, 1–25.
  • 18. Łoś Jan (1922): Gramatyka starosłowiańska. – Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  • 19. Łoś Jan (1927): Gramatyka polska. Cz. 3, Odmienna (fleksja) historyczna. – Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  • 20. Malinowski Franciszek Ksawery (1869–1870): Krytyczno-porównawcza gramatyka języka polskiego z dzisiejszego stanowiska lingwistyki porównawczej napisana, z. 1–4. – Poznań: L. Rzepecki.
  • 21. Mallory James P., Adams Douglas Q. (2006): The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. – Oxford: Oxford University Press.
  • 22. Meier-Brügger Michael (2000): Indogermanische Sprachwissenschaft, unter Mittarbeit von Manfred Mayrhofer und Matthias Fritz, 7., völlig neubearbeitete Auflage der früheren Darstellung von Hans Krahe. – Berlin–New York.
  • 23. Meillet Antoine (1958): Wstęp do językoznawstwa indoeuropejskiego, tłum. T. Milewski. – Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  • 24. Moszyński Leszek (2006): Wstęp do filologii słowiańskiej. – Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  • 25. Quiles Carlos, López-Menchero Fernando (2017): Gramática de indoeuropeo moderno, 3-era edición, trad. al español por A.E. LAzaro Sahuquillo, online: https://indoeuropeo.org/gramatica-indoeuropeo.html (dostęp: 14.12.2019).
  • 26. Rozwadowski Jan (1893): Łacińskie słowa pochodne urobione z pnia imiesłowu biernego na -to- (t.z. Iterativa lub Frequentativa i Intensiva). – Kraków: Akademia Umiejętności.
  • 27. SEJPBo: Boryś Wiesław (2005): Słownik etymologiczny języka polskiego. – Kraków: Wydawnictwo Literackie.
  • 28. Seldeslachts Herman (2002): Le présent de ‘boire’ en Proto-Indo-Européen et les futurs falisques pipafo / pafo – Les Études Classiques 70, 53–63.
  • 29. SPsł.: Sławski Franciszek (red.) (1974–2001): Słownik prasłowiański, t. 1–8. – Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  • 30. Suchecki Henryk (1848): Nauka języka polskiego dla uczącej się młodzi, wyd. pierwsze. – Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  • 31. Tichy Eva (2009): Indogermanistisches Grundwissen: für Studierende sprachwissenschaftlicher Disziplinen, 3, vollständig überarbeitete Auflage. – Bremen: Hempen Verlag.
  • 32. Weiss Michael (2009): Outline of the Historical and Comparative Grammar of Latin. – Ann Arbor–New York: Beech Stave Press.
  • 33. Witczak Krzysztof Tomasz (2017): Łacińskie lōrum w świetle etymologii – LingVaria XII 2 (24), 185––196.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-38ea634e-1019-4aaf-a6ee-2087baf0f32a
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.