PL
W artykule przedstawione zostały trzy wybrane zagadnienia dotyczące fortyfikacji limesu rzymskiej prowincji Mezja Górna oraz prowincji powstałych po jej podziale w ostatnim ćwierćwieczu III stulecia n.e. Górnomezyjski limes pokrywa się z biegiem Dunaju na odcinku od Belgradu w Serbii na zachodzie do ujścia rzeki Łom w północno-zachodniej Bułgarii na wschodzie (Ryc. 1-9). Większość z omawianych umocnień została wzniesiona na prawym brzegu Dunaju, aczkolwiek część została ufundo- wana również na lewym. długi okres rzymskiej obecności na tym terenie obejmował niemal 600 lat, poczynając od I w. n.e. a kończąc na przełomie vI i vII wieku. Przez większość tego czasu północna granica tej prowincji była również granicą cesarstwa. od początku II w. n.e. aż do opuszczenia Dacji około 270 roku limes górnomezyjski był wewnętrzną granicą państwa, ale mimo to nie zdecydowano się na całkowite zniesienie stacjonującej tam obsady wojskowej. Umocnienia wzniesione wzdłuż limesu podzielono na kilka kategorii, a mianowicie: obozy legionowe i miasta, obozy wojsk pomocniczych, małe forty, wieże wolnostojące oraz inne. Podjęto próbę określenia prawdopodobnych rodzajów jednostek oraz liczebności garnizonów stacjonujących w wymienionych obiektach. Pierwsza kategoria obejmuje największe założenia, których wymiary najczęściej wynoszą około 300x500 m a powierzchnia jest zbliżona do 20 ha (Tab. 1, 2). Obozy legionowe (Ryc. 16:1) oraz miasta zostały potraktowane łącznie, gdyż z biegiem czasu te pierwsze bywały „wchłaniane” przez ufortyfikowane ośrodki miejskie. Stałe siedzi¬by dwóch górnomezyjskich legionów okresu pryncypatu (IIII Flavia i VII Claudia) początkowo znajdowały się w Singidunum (Belgrad) i Viminacium (Kostolac). W obozach legionowych tego okresu stacjonowało około 5000-6000 tysięcy żołnierzy. Po ewakuacji Dacji przez Aureliana obsada wojskowa rozpatrywanego odcinka dunajskiej granicy została wzmocniona nowym legionem (XIII Gemina). Po reformach administracyjnych i wojskowych Dioklecjana i Konstantyna tamtejsze legiony, podzielone na mniejsze oddziały, stacjonowały nie tylko w Singidunum i Viminacium, ale także w Cuppae, Egeta, Pontes, Burgus Novus (?), Dierna i Ratiaria. Ta ostatnia miejscowość była już od czasów Trajana rzymskim miastem o statusie kolonii. Zarówno miasta na limesie, jak i siedziby legionów, były lokowane na rozległych równinach, w pobliżu ujścia rzeki. W Iv w. n.e. również mały fort w Bononia (Vidin) został wchłonięty przez silnie ufortyfikowane miasto, którego powierzchnia była zbliżona do obozów legionowych z okresu pryncypatu. W drugiej kategorii ufortyfikowanych obiektów znalazły się obozy, w których stacjonowały jednostki wojsk pomocniczych. Były one w znacznym stopniu miniaturami większych obozów legionowych, a ich powierzchnia na omawianym odcinku limesu wahała się pomiędzy 1 a 2,6 ha (Ryc. 10, 16:2; Tab. 3). Całkowita powierzchnia obozu była w dużym stopniu uwarunkowana wielkością i rodzajem jednostki (piechota, konnica), która miała w nim stacjonować, co umożliwia mniej lub bardziej szczegółową identyfikację garnizonu. W przypadku piechoty liczba żołnierzy zamykała się w przedziale od około 500 do 1000. Prawdopodobnie w związku z uwarunkowaniami strategicznymi, najliczniejsze były obozy przyporządkowane do grupy 2, według podziału Richardsona (2002; por. str. 38, 40), w których mogły stacjonować jednostki mieszane. z kolei wzdłuż limesu sąsiedniej prowincji Moesia inferior najliczniejsze były obozy przyporządkowane do grupy 1 według tego podziału, w których prawdopodobnie stacjonowały wyłącznie jednostki piechoty. Należy jednak zaznaczyć, że proporcje te (tj. liczebności obozów dwóch grup w sąsiednich prowincjach) mogłyby wyglądać inaczej, gdyby znane były dokładne wymiary wszystkich założeń. obozy tego typu wznoszono w podobnych miejscach jak obozy legionowe, ale dzięki mniejszym rozmiarom możliwe było lokowanie ich również w terenie mniej dostępnym. W skład kolejnej kategorii umocnień wchodziły małe forty, których garnizon, w porównaniu do poprzednich założeń, był zdecydowanie mniej liczebny (Ryc. 11, 12, 15, 16:3; Tab. 4). W odróżnieniu od poprzednich dwóch grup fortyfikacji, które wznoszono przede wszystkim w I i na początku II w. n.e., a później trwały przez stulecia, małe forty wznoszono przez cały czas funkcjonowania granicy. Ich powierzchnia wynosiła najczęściej pomiędzy 0,1 a 0,3 ha. W porównaniu do dwóch wyżej wspomnianych grup, małe forty mogły być, i często były, zakładane w miejscach zdecydowanie mniej dostępnych, o znacznie bardziej obronnym charakterze. Jednak taka lokalizacja okazała się szczególnie użyteczna i zyskała na znaczeniu dopiero w okresie późnego cesarstwa. załoga małych fortów liczyła kilkadziesiąt osób, prawdopodobnie około 50 w przypadku licznych późnoantycznych małych fortów typu quadriburgium. Najmniejsze umocnienia, czyli wieże wolnostojące (Ryc. 13, 14, 15, 16:4-6), mogły być wznoszone w jeszcze bardziej niedostępnych miejscach, aczkolwiek należy zwrócić uwagę na fakt, że często dookoła wież wznoszono poźniej małe forty. Funkcja wież wolnostojących była przede wszystkim obserwacyjna. Ich powierzchnia najczęściej wahała się między ok. 25 a ok. 400 m2, chociaż są również przypadki wież dodatkowo otoczonych zewnętrznym murem, który zamykał powierzchnię ok. 1500 m2. obsada takich wież wahała się pomiędzy 8 (jedno contubernium) a być może aż 40 żołnierzami (pięć contubernia) w przypadku największych założeń (Tab. 5). Kilka stanowisk nie poddaje się atrybucji do wyżej przyjętych kategorii. Są to: przystań wzniesiona w okolicy wczesnobizantyjskiego Viminacium w Svetinja, mury chroniące przystań na stanowisku u ujścia rzeki Porecka, fort na wyspie Sapaja (Ryc. 17) oraz umocnienia w Pesaca, gdzie wcześniejsza, wolnostojąca wieża została później włączona w obręb murów zamykających swoisty dziedziniec gospo-darczy. Forma wznoszonych w czasach pryncypatu umocnień dużych obozów wojskowych wynikała z koncepcji ówczesnej doktryny wojskowej. Te, bronione wewnętrznymi wieżami, duże prostokątne obozy z zaokrąglonymi narożnikami nie były silnie ufortyfikowanymi twierdzami, które miały odpierać oblężenia, lecz garnizonami wojskowymi, z których w razie zagrożenia wyruszały wojska mające stawić czoło najeźdźcom. Wraz z końcem kryzysu III stulecia, w czasach Dioklecjana i Konstantyna, gdy cesarze przeprowadzili reformę organizacji wojsk, związaną z powołaniem wojsk limitanei i comitatenses, nastąpiła istotna zmiana w architekturze obronnej. Od tego czasu wiele z umocnień limesowych było wieżami wolnostojącymi a także małymi, ale za to silnie ufortyfikowanymi fortami. Te ostatnie były bronione zewnętrznymi, narożnikowymi wieżami, początkowo głównie kwadratowymi, a w późniejszym okresie przede wszystkim okrągłymi. Dzięki temu założenia wojskowe na terenie limesu górnomezyjskiego, które wcześniej były bardziej kwaterami garnizonów niż twierdzami, przekształciły się w potężnie umocnione warownie, o coraz silniejszych - z biegiem czasu - fortyfikacjach. Ten proces osiągnął swój punkt kulminacyjny w VI wieku, przede wszystkim za czasów Justyniana, kiedy to - po kilkudziesięcioletniej przerwie związanej z niszczycielskim najazdem Hunów - zaistniała konieczność ponownego obsadzenia wojskiem granic na Dunaju.