PL EN


2001 | 1 | 19-29
Article title

Drewniany kościół w Gąsawie - przykład nierozpoznanej konstrukcji w architekturze sakralnej

Content
Title variants
EN
The Wooden Church in G¹sawa — an Example of Unidentified Construction in Sacral Architecture
Languages of publication
PL EN
Abstracts
EN
The seventeenth-century wooden church of St. Nicholas in G¹sawa is one of the most important testimonies of the cultural heritage of the Pa³uki region. Alongside the church in Tarnów Pa³ucki it is the oldest extant wooden church in Pa³uki and one of the oldest within the range of historical Greater Poland. The tower-less, single-nave object with a small distinct sacristy and porch, with boarding on the outside and plaster inside, and a solid slightly deformed at the beginning of the nineteenth century by the addition to the nave of an unproportionately large, brick cylindrical chapel, did not meet with greater interest on the part of researchers. Recorded in catalogues of monuments and locally issued publications concerning the history of the region the church was discussed laconically as an edifice with a uniform construction, erected in 1674 (as evidenced by the date inscribed on the bell of the rood arch beam), and founded by Kazimierz Brzechwa, the abbot of Trzemeszno. Recent thorough repairs revealed the heretofore concealed original appearance of the church. The removal of nineteenth–century boarding and plaster showed that the church in G¹sawa has a double, frame supporting structure of the roof, while the interior walls are covered by at least three layers of painted decoration. An analysis of the architectonic structure, dendrochronological examinations, an archival survey, and an initial analysis of the arrangement programmes of particular phases of the painted decoration permitted the assumption that the gable walls, the frame and the rafter framing date back to the seventeenth century, but do not share a joint origin. The oldest are the frame walls, probably a remnant of a church raised at the end of the first quarter of the seventeenth century. The date on the rood arch beam — 1674 — commemorates not the construction but the reconstruction of the object, partially destroyed during the Swedish wars. Up to the 1690s the church was a frame construction. From 1697 to 1699 the frame became encircled on the outside by a skeletal structure (without nogging). The most likely reason for this solution was the enlargement of the nave windows. The skeletal construction relieved the weakened frame and guaranteed stability to the static configuration of the edifice. The organic union of the frame and skeletal structure and the rafter framing made it possible to recognise the carrying systemof the roof as the effect of a well–devised architectonic conception. Up to now, literature concerning wooden churches has not distinguished the double, frame–skeletal, construction of the walls. Similar solutions have been recorded only among non–extant examples of the architecture of wooden synagogues in the former Commonwealth. On–the–spot investigations, albeit for the time limited to select objects in historical Greater Poland, have demonstrated that churches with a double carrying roof construction are not as exceptional as it might be assumed upon the basis of pertinent literature. Solutions similar to the “G¹sawa” model have been discovered in both seventeenth– and eighteenth– century churches. At the present stage it is still difficult to draw concrete conclusions concerning the origin and evolution of wooden churches with a double, frame–skeletal wall construction, which calls for further studies. Today, the most important is the very fact that this type of construction has been classified in sacral architecture of the Christian cultural range.
Year
Issue
1
Pages
19-29
Physical description
Dates
published
2001
Contributors
  • Instytut Historii Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz
References
  • J. Warężak, Rozwój uposażenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w średniowieczu, Lwów 1929, s. 8, 14;
  • Dzieje Wielkopolski, t. I, pod red. J. Topolskiego, s. 162.
  • S. Librowski, Repetorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, cz. 4, z. 1, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t.37, Lublin 1978, s. 91(39).
  • B. Kürbis, Pogranicze Wielkopolski i Kujaw w X–XII wieku, (w:) Studia z dziejów Ziemi Mogileńskiej, pod. red. C. Łuczaka, Poznań 1978, s. 96–98.
  • Dokument z 19 VI 1363 r. ; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Kanonicy regularni w Trzemesznie — sygn. 449.
  • Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, Poznań 1879, nr 1353;
  • J. Kohte, Die Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Bromberg, Berlin 1897, s. 156
  • J. Łaski, Liber Beneficiorum archidiścessis Gnesnensis, t. I, wyd. J. Łukowski, J. Korytowski, Gniezno 1880, s. 175.
  • E. Callier, Powiat żniński, Poznań 1893, s. 203–214;
  • Historia powiatu żnińskiego, pod red. S. Truchima, Poznań 1821, passim.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI, z. 21, Warszawa 1979, s. 8–11;
  • Zabytki Wielkopolski. Ilustrowany przewodnik po Poznaniu i Wielkopolsce, Poznań 1929, s. 173;
  • A. Dubkowski, Zabytkowe kościoły Wielkopolski, Poznań 1956, s. 22–23
  • K. Parucka, E. Raczyńska–Mąkowska, Katalog zabytków województwa bydgoskiego, Bydgoszcz 1997, s. 62.
  • Protokół stanu kościoła z 28 października 1834 r. w związku z objęciem probostwa przez ks. A. Eichstadta (dokument datowany 12 XII 1834 r.). Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, Akta kościoła parafialnego w Gąsawie, sygn. AKM II/34/1 (dalej: Raport ks. Eichstandta z 1834 r., AAG, sygn. AKM II/34/1).
  • M. R. Gogolin, A. Jankowski, Inwentaryzacja i ocena stanu technicznego więźby dachowej kościoła p.w. OEw. Mikołaja w Gąsawie, mpis PSOZ w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997.
  • G. Binding, U. Mainzer, A. Wiedenau, Kleine Kunstgeschichte des deutschen Fachwerkbaus, Darmstadt 1977, passim.
  • H. Franke, Ostgermanische Holzbaukultur und ihre Bedeutung für das deutsche Siedlungswerk, Breslau 1936, s. 38–39, 49.
  • H. Phleps, Alemannische Holzbaukunst, Wiesbaden 1967, passim;
  • Fachterminologie für den historischen Holzbau Fachwerk — Dachwerk, oprac. G. Binding, A. Roggatz, Köln 1990, passim;
  • J. Ch. Holst, Zeitliche Entwicklung der Verzimmerungstechnik, (w:) Häuser und Höfe in Lübeck, 1; Wege zur Erforschung städtischer Häuser und Höfe, oprac. R. Hammel–Kiesow, Neumünster 1993, s. 221–223;
  • W. Krassowski, Ze studiów nad detalami zabytkowych konstrukcji ciesielskich, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. VII, 1962, z. 1.
  • W. Krassowski, Ciesielskie znaki montażowe w XV i pierwszej połowie XVI w., „Kwartalnik Historii KulturyMaterialnej” 1957, nr 3–4, s. 504–518;
  • M. Gerner, Abbundzeichen. Zimmererzeichen und Bauforschung, Fulda 1996.
  • J. Tajchman, Ze studiów nad więźbami storczykowymi Torunia, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, t. XIII, 1989, s. 192–205;
  • J. Tajchman, Więźba dachowa ratusza toruńskiego z 1727 r., „Rocznik Muzeum w Toruniu”, IX, 1992, s. 9–33.
  • F. Ostendorf, Die Geschichte des Dachwerks, Leipzig 1908, reprint — Hannover 1987, passim;
  • G. Binding, Das Dachwerk auf Kirchen im deutschen Sprachraum vom Mittelalter bis zum 18. Jahrundert, München 1991, passim.
  • M. Kornecki, Małopolskie kościoły drewniane doby baroku (XVIII w.), cz. III, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, t. XIV, 1980, s.124;
  • M. Kornecki, Kościoły drewniane w Małopolsce. Zagadnienia uwarunkowań oraz systematyki typów i form architektury (od średniowiecza do XX w.), Kraków 1999, s. 186.
  • J. Bronner, Zur konstruktiven Entwicklung der Dachstühle auf Breslauer Kirchen und Monumentalbauten, Breslau 1931, il. 25;
  • A. Jankowski, Kościół Klarysek p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bydgoszczy, „Kronika Bydgoska” — tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1999, s. 71.
  • Inwentarz drewnianej architektury sakralnej w Polsce, „Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej”, t. XX, z. 4a: Kościoły w Wielkopolsce XVI wieku, oprac. M. Pawlaczyk, Wrocław–Warszawa––Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 37–44, il. 3, 7.
  • A. Zielski, Datowanie dendrochronologiczne drewna konstrukcyjnego z kościoła p.w. św. Mikołaja w Gąsawie, mpis, WKZ, Toruń–Bydgoszcz 2000.
  • Acta Visitationis Archidiaconatus Genesnensis. Visitatio Ecclesiae Parochialis in Oppido Gąsawa Die 6 Dec. 1699, Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, sygn. A Cons. E6 (dalej: Visitatio... 1699, AAG, sygn. A Cons. E6).
  • M. i K., Piechotkowie, Bramy Nieba. Bożnice drewniane na ziemiach polskich dawnej Rzeczpospolitej, wyd. II, Warszawa 1996, s. 32–34;
  • M. i W. Pokropkowie, Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. II: Budownictwo sakralne, cz. 1: Bożnice, meczety, moleny staroobrzędowców oraz podlaskie cerkwie unickie i prawosławne, Warszawa 1996, s. 7–30.
  • A. Jankowski, Uwagi o zrębowo–szkieletowej konstrukcji ścian w architekturze sakralnej, (w:) Architektura ryglowa. Materiały konferencyjne. Polsko–niemiecka konferencja pt. Architektura ryglowa—wspólne dziedzictwo, Szczecin 2000, s. 169–188.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
ISSN
0029-8247
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-758b4e82-708c-4c04-a974-91cd8cc2404f
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.