PL EN


2018 | 40 | 83-103
Article title

Katolicka społeczność Gdańska w świetle ksiąg metrykalnych z drugiej połowy XVIII wieku. Nowe spojrzenie na przemiany demograficzne w wielowyznaniowym, protestanckim ośrodku

Content
Title variants
EN
The Catholic Community of Gdańsk in the Light of Record Books from the Second Half of the 18th Century. A New Look at Demographic Changes in the Multi-faith Protestant Center
Languages of publication
PL
Abstracts
PL
Przeprowadzone przed 30 laty i opublikowane pośmiertnie w 1995 roku badania nad demografią nowożytnego Gdańska autorstwa Jana Baszanowskiego po dzień dzisiejszy są podstawowym źródłem wiedzy na temat stosunków ludnościowych, ruchu naturalnego i statystyki wyznań tego jednego z największych miast przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Przedwcześnie zmarły autor monografii o demograficznych przemianach w nowożytnym Gdańsku nie krył jednak programowego dystansu wobec ksiąg metrykalnych, do badań wykorzystując niemal wyłącznie opracowania zbiorcze – sporządzane od XVII wieku tabele ruchu naturalnego (zwłaszcza dla XVIII w. są one zachowane nieomal w komplecie). Istnieją jednak również księgi metrykalne z tego samego okresu, zarówno ewangelickie, jak i katolickie, a stan ich zachowania można także uznać za zadowalający. Sondażowa analiza zapisów z tych ksiąg pozwoliła autorowi niniejszego artykułu dołączyć do prezentowanej już przez innych badaczy opinii postulującej ponowne przebadanie zagadnień demograficznych Gdańska, tym razem z wykorzystaniem metrykaliów. Zestawienie danych z tabel ruchu naturalnego w ujęciu Baszanowskiego z danymi z ksiąg metrykalnych wykazało wiele rozbieżności, m.in. w wyliczeniu wskaźnika dzietności u/ś oraz w liczbie dzieci nieślubnych. Można domniemywać, że wynikały one z podwójnego liczenia (lub wręcz przeciwnie – pomijania) poszczególnych danych, co mogło być z kolei spowodowane nieprecyzyjnym podziałem (i zwłaszcza przestrzeganiem) okręgów/kompetencji duszpasterskich przez poszczególne katolickie kościoły/parafie. Dało się również wykazać skłonność do manipulowania danymi, w tym zaniżania bądź całkowitego pomijania danych niekorzystnych z punktu widzenia wyznaniowego (np. liczby nieślubnych urodzeń). Nie kwestionując zatem ogólnych ustaleń Baszanowskiego, zwłaszcza co do liczby mieszkańców Gdańska i proporcji między wyznaniami, warto ponownie przebadać poszczególne trendy i parametry demograficzne. Księgi metrykalne zawierają zresztą wiele innych informacji, jeszcze dokładniej opisujących lokalną społeczność tego miasta.
EN
Jan Baszanowski’s research on the demography of modern Gdańsk, which was carried out 30 years ago and published posthumously in 1995, is still the basic source of knowledge on the population relationships, vital statistics and statistics of religions in this city, one of the biggest in the former Polish-Lithuanian Commonwealth. The prematurely deceased author of a monograph on demographic changes in modern Gdańsk openly distanced himself from the registers, using almost exclusively collective studies, drawn up from the seventeenth century onwards, as tables of vital statistics. These tables are preserved nearly in their entirety, especially for the 18th century. However, there are also registry books from the same period, both Catholic and Protestant, whose state of preservation can be considered satisfactory. A survey of the records from these registry books allowed the author of this article to join the opinion of other researchers in proposing a renewed examination of demographic changes in modern Gdańsk, this time using registry books. A comparison of dates from Baszanowski’s tables of vital statistics with the data from the registers revealed a number of discrepancies, including in the calculation of births and marriages and the number of illegitimate children. We can speculate that this resulted from the double counting – or omitting – of individual data, which could be caused by the imprecise division (and observance) of pastoral districts/competences by individual Catholic churches/parishes. On the basis of the registry books, we also managed to show a tendency to manipulate data, for example undercounting or total omission of the data unfavorable from a religious point of view (e.g. the number of illegitimate children). Therefore, without questioning Jan Baszanowski’s general findings, especially regarding the number of inhabitants and the proportions among religions, it is worth re-examining other trends and demographical parameters. The registry books contain a range of other information which even more accurately describe the city’s community
Year
Volume
40
Pages
83-103
Physical description
Contributors
References
  • Baszanowski, Jan. Przemiany demograficzne w Gdańsku w latach 1601–1846. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1995.
  • Baszanowski, Jan. „Statistics of Religions Denominations and Ethnic Problems in Gdańsk in 17–18th Centuries”. Studia Maritima 7, (1988): 49–72.
  • Baszanowski, Jan. „Statystyka wyznań a zagadnienia etniczne Gdańska w XVII–XVIII wieku”. Zapiski Historyczne 54 (1989), 1: 57–82.
  • Baszanowski, Jan. „Tabele ruchu naturalnego i ludności Gdańska z lat 1601–1846”. Przeszłość Demograficzna Polski 13 (1981): 67–87.
  • Kizik, Edmund. „Uwagi o ruchu naturalnym w parafii NMP w Gdańsku w drugiej połowie XVII i XVIII wieku”. W: Życie lokalnych społeczności w Prusach Królewskich wpisane w księgi metrykalne, red. Wojciech Zawadzki, 59–74. Elbląg: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 2016.
  • Kościelak, Sławomir. „Gdańszczanie w księgach metrykalnych podmiejskich dóbr kościelnych. Problem konwersji, więzi pokrewieństwa i układów familijno-ekonomicznych”. W: Życie lokalnych społeczności w Prusach Królewskich wpisane w księgi metrykalne, red. Wojciech Zawadzki, 75–94. Elbląg: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 2016.
  • Kościelak, Sławomir. Jezuici w Gdańsku od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku. Gdańsk–Kraków: Gdańskie Wydawnictwo Naukowe, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 2003.
  • Kościelak, Sławomir. „Katholische »Ersatz« -Eliten im protestantischen Danzig an der Wende vom 17. zum 18. Jahrhundert”. Documenta Pragensia 33 (2014): 507–521.
  • Kościelak, Sławomir. Katolicy w protestanckim Gdańsku od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2012.
  • Kościelak, Sławomir. „Panorama katolickiej społeczności w Gdańsku w pierwszej połowie XVII wieku. Zarys problemu”. W: Miscellanea pomorskie. Studia z dziejów Pomorza Zachodniego i Nadwiślańskiego, red. Wojciech Skóra, 9–23. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2008.
  • Kościelak, Sławomir. „Rejestr katolików gdańskich pierwszej połowy XVII wieku. Problem przydatności i wiarygodności ksiąg metrykalnych w badaniach nad stosunkami międzywyznaniowymi w dużym protestanckim ośrodku”. Textus et Studia 4 (2015): 25–46.
  • Kuklo, Cezary. „Czy reformacja wpłynęła na struktury demograficzne rodziny i jej funkcjonowanie w epoce staropolskiej?” Czasy Nowożytne 31 (2018): 55–71.
  • Kuklo, Cezary. Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2009. Kotecki, Roman. „Rejestracja metrykalna wiernych w świetle potrydenckiego ustawodawstwa Kościoła katolickiego. Szczególne uwzględnienie prawodawstwa diecezji chełmińskiej, gnieźnieńskiej, płockiej i włocławskiej”. Nasza Przeszłość 112 (2009): 135–179.
  • Paluchowski, Piotr. „Danziger Erfahrungen” w latach 1739–1793. Studium z dziejów gdańskiego czasopiśmiennictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2013.
  • Paradysz, Jan. „Współczesna demografia regionalna i kilka wniosków z niej wypływających”. Przeszłość Demograficzna Polski 26 (2005): 167–189.
Document Type
Publication order reference
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-7e73d55c-a057-4968-b2ff-2630ce7157d6
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.