PL EN


2020 | 27 | 87-122
Article title

Biblijne ordalia? Od procedury „sądu bożego” do ceremoniału kultowego (Lb 5,11–31)

Content
Title variants
EN
A Biblical Ordeal? From “God’s Court” Procedure to the Ceremonial Cult (Nm 5: 11–31)
Languages of publication
PL
Abstracts
PL
Perykopa z Lb 5,11–31 często bywa określana jako przykład sądu Bożego – ordalia (ang. ordeal). Praktyki tego rodzaju znane były na starożytnym Bliskim Wschodzie co najmniej od końca trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem i stosowane potem jeszcze w średniowieczu. Analiza perykopy wskazuje jednak, że tekst w obecnej formie powstał dość późno. Elementy rytualne (próba wiarygodności poprzez wypicie „świętej wody” przed Jhwh; samoprzekleństwo; ofiara przypominające ofiary ubogich za grzechy) mogły zostać zebrane razem w jednym i tym samy momencie, aby stworzyć procedurę zapobieżenia ewentualnej nieczystości grożącej całej wspólnocie i znajdującym się w jej centrum sanktuarium. Ograniczona (tylko do Jerozolimy) możliwość jego zastosowania sugeruje bardziej symboliczny wyraz troski o tę czystość niż rytuał stosowany często w praktyce. Elementy próby poprzez ordalia stanowią element składowy całej procedury, jednak nie wybijają się one na pierwszy plan i nie są na tyle dominujące, by mówić tu o klasycznym przykładzie „sądu Bożego”. Wskazuje na to przede wszystkim brak jasnych wskazówek odnośnie odczytania ewentualnego wyroku Bożego.
EN
The pericope from Numbers 5:11–31 is often referred to as an example of God’s judgment, meaning an ordeal. Practices of this kind were known in the ancient Middle East at least from the end of the 3rd millennium BC, and they were also practiced in the Middle Ages. However, an analysis of the pericope indicates that the text in its current form was written quite late. The ritual elements (the test of credibility by drinking “holy water” before Jhwh; a self-curse; a sacrifice reminiscent of the sacrifice for sins) could be given together at the same time to create a procedure to prevent any impurity that threatens the entire community and the sanctuary at its center. Its limited application (only to Jerusalem) suggests a more symbolic expression of concern for this purity than a ritual that could often be used in practice. The elements of a trial through an ordeal are part of the entire procedure, yet they do not stand out and are not dominant enough so that we can speak of a classic example of “God’s judgment”. This is primarily indicated by the lack of clear instructions regarding the reading of a possible divine judgment.
Contributors
References
  • A Greek – English Lexicon of the Septagint. T. 1–2, red. Johan Lust i inni. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1992.
  • Achenbach, Reinhard. Die Vollendung der Tora. Studien zur Redaktionsgeschichte des Numeribuches im Kontekst von Hexateuch und Pentateuch. Beihefte zur Zeitschrift für Alto¬rientalische und Biblische Rechtsgeschichte 3 (BZAR). Wiesbaden: Harrassowitz, 2003.
  • Albertz, Rainer. Exodus 19–40. Zürcher Bibelkommentar Altes Testament 2.2 (ZBK.AT). Zürich: TVZ Theologische Verlag, 2015.
  • Alexander, T. Desmond. Exodus, Apollos Old Testament Commentaries 2 (AOTC). Downers Grove: InterVarsity Press, 2017.
  • Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament, red. J.B. Prichard (ANET). Princeton: Princeton University Press, 31969.
  • Ashley, Timothy. The Book of Numbers. New International Commentary on the Old Testament (NICOT). Grand Rapids: Eerdmans, 1993.
  • Baentsch, Bruno. Exodus–Leviticus–Numeri. Handkommentar zum Alten Testament I.2 (HKAT) (Göttingen: Vandehoeck & Ruprech, 1903), 473–477.
  • Beaulieu, Paul-Alain. „A Note on the River Ordeal in the Literary Text «Nebuchadnezzar King of Justice»”. Neuvelles Assyriologiques Breves et Utilities (1992): 77.
  • Biblia Hebraica Stuttgartensia, red. Karl Elliger, Wilhelm Rudolph i inni (BHS). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1997.
  • Binns, Leonard Elliott. The Book of Numbers. London: Methuen, 1927.
  • Brichto, Herbert Chanan. „The Case Law of the ŚŌTĀ and a Reconsideration of Biblical Law”. Hebrew Union College Annual 46 (1975): 55–70.
  • Budd, Philip J. Numbers. Word Biblical Commentary 5 (WBC). Waco: Word Books Publisher, 1984.
  • Cardascia, Guillaume. „«Trahisons» Bibliques Nb 5,31 & Lc 10,25–37”. Revue Biblque 112 (2005): 369–371.
  • Cardascia, Guillaume. „L’ordalie fluviae dans la Mésopotamie ancienne”. Méditerranées 3 (1995): 269–288.
  • Cardascia, Guillaume. „Sur quelques erreurs de la Vulgaté: Nombres 5,31 – Luc 10,36)”. Revue Biblique 111 (2004): 419–422.
  • Cardellini, Innocenzo. Numeri, 1–10,10. I libri biblici. Primo Testamento 4.1. Milano: Paoline, 2013.
  • Cole, Dennis R. Numbers: An Exegetical and Theological Exposition of Holy Scripture. New American Commentary 3B (NAC). Nashville: Publishing Group, 2000.
  • Davies, Eryl W. Numbers. New Century Bible Commentary (NCBC). Grand Rapids: Eerdmans, 1995.
  • Démare, Sophie. „L’interpretation de Nb 5,31 à la lumière des droits cunéiformes”. W: La femme dans Le Proche-Orient Antique: Compte Rendu de la 33º Rencontre Assyriologique Internationale (Paris 7–10 juillet 1986), 49–52. Paris: Recherches sur les civilsations, 1987.
  • Dozeman, Thomas B. The Penateuch. Introducing the Torah. Minneapolis: Fortress Press, 2017.
  • Driver, Godfrey Rolles. „Two Problems in the Old Testament Examined in the Light of Assyriology”. Syria 33 (1956): 73–74.
  • Durand, Jean-Marie. „l’Ordalie”. W: Archives royales de Mari. 1.1: Archives épistolaires de Mari (ARM 26/1), red. Jean-Marie Durand, 509–524. Paris: ERC Geuthner, 1988.
  • Edzard, Dietz Otto. Sumerische Rechtsurkunde des III Jahrtausends aus der Zeit von der III Dynastie von Ur Abhandlungen / Bayerische Akademie der Wissenschaften 67 (ABAW). München: Bayerische Akademie der Wissenschaften, 1968.
  • Ellens, Deborah L. „Numbers: 5,11–31. Voluting Male Suspicion”. W: God’s Word for Our World. Vol. 1, red. J. Harold Ellens, Deborah L. Ellens, Rolf P. Knierim, Isaac Kalimi. Journal for the Study of the Old Testament Supplement 388 (JSOT.S), 55–82. London–New York: T&T Clark, 2004.
  • Fischer, Georg. Jeremia 1–25. Herders Theologischer Kommentar zum Alten Testament (HThKAT). Freiburg–Basel–Wien: Herder, 2005.
  • Fishbane, Michael. „Accusation of Adultery: A Study of Law and Tribal Practice in Numbers 5:11–31”. Hebrew Union College Annual 45 (1974): 25–45.
  • Frymer-Kensky, Tikva Simone. „The Strange Case of the Suspected Sotah (Numbers V 11–31)”. Vetus Testamentum 34 (1984): 11–26.
  • Frymer-Kensky, Tikva Simone. The Juridical Ordeal in Ancient Near East. Rozprawa doktorska, Ann Anbor, 1977. University Microfilms Internationale, 1982.
  • Gaster, Theodor Herze. Myth, Legend, and Custom in the Old Testament. New York: Harpers & Row, 1969.
  • Gertz, Jan Christian. „Beobachtungen zu Komposition und Redaktion in Exodus 32–34”. W: Gottes Volk am Sinai. Untersuchungen zu Ex 32–34 und Dtn 9,1–10, red. Matthias Köckert, Erhard Blum. Veröffentlichungen der Wissenschaftlichen Gesellschaft für Theologie 18 (VWGT), 88–106. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 2001.
  • Gesenius hebräisches und aramäisches Handwörterbuch über das Alte Testament, red. Herbert Donner (Ges). T. 5. Berlin: Springer, 182009.
  • Gray, Georg Buchanan. A Critical and Exegetical Commentary on Numbers (ICC). Edinburg: T&T Clark, 1903.
  • Hayden, Roy E. Court Procedure at Nuzi. Rozprawa doktorska, Brandeis University, 1962.
  • Heimpel, Wolfgang. „River Ordeal in Hit”. Revue d’Assyriologie 90 (1996): 7–18.
  • Herr, Bertram. Deinem Haus gebührt Heiligkeit, Jhwh alle Tage: Typen und Funktionen von Sakralbauten im vorexilischen Izrael. Bonner Biblische Beiträge 124 (BBB). Berlin: Philo, 2000.
  • Hieke, Thomas. Leviticus 1–15. Herders Theologischer Kommentar zum Alten Testament (HThKAT). Freiburg–Basel–Wien: Herder, 2014), 84–85.
  • Holzinger, Heinrich. Numeri erklärt. Kurzer Hand-Commentar zum Alten Testament 4 (KHCAT). Tübingen: J.C.B. Mohr, 1903.
  • Honeyman, Alexander Mackie. „Merismus in Biblical Hebrew”. Journal of Biblical Litera¬ture 71 (1952): 11–18.
  • Jeon, Jaeyoung. „Two Laws in the Sotah Passage (Num. V 11–31)”. Vetus Testamentum 57 (2007): 181–207.
  • Kellermann, Diether. Die Priesterschrift von Numeri 1,1 bis 10,10 literarkritisch und traditionsgeschichtlisch untersucht. Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 120 (BZAW). Berlin: de Gruyter, 1970.
  • Kodeks Hammurabiego. Tłum. Marek Stępień (KS). Warszawa: Alfa, 2000.
  • Kooij, Gerrit van der. „Paläographie II.1”. W: Religion in Geschichte und Gegenwart. T. 6. Tübingen: Mohr Siebeck, 42003.
  • Kopaliński, Władysław. Słownik Mitów i Tradycji Kultury. Kraków: PIW, 1991.
  • Kronholm, Tryggve. „Pāra’”. W: Theological dictionary of the Old Testament, red. G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren, Heinz-Josef Fabry (TDOT). T. 12, 98–101. New York: Eerdmans, 2003.
  • Kuhl, Curt. „Die Wiederaufnahme – ein Literarisches Prinzip”. Zeitschrift für die alttestamentlicher Wissenschaft 64 (1952): 1–11.
  • Lafont, Sophie. Femmes, Droit et Justice dans l’Antiquité orientale: Contribution à l’étude du droit pénal au Proche-Orient ancien. Orbis Biblicus Et Orientalis 165 (OBO). Fribo¬urg–Göttingen: Venderhoeck & Ruprecht, 1999.
  • Lambert, Wilfried G. „Nebuchadnezzer, King of Justice”. Iraq 27 (1965): 1–11.
  • Lang, Bernhard. „Ordal”. W: Neues Bibel-Lexikon (NBL). T. 3, 50–51. Disseldorf, Zürich: Benziger, 2001.
  • Lee, Won W. „The Conceptual Coherence of Numbers 5,1–10,10”. W: The Book of Leviticus and Numbers, red. Thomas Römer. Bibliotheca Ephemeridum theologicarum Lovaniensium 215 (BETL), 473–489. Leuven–Paris–Dudley: Peeters, 2008.
  • Lehmann, Manfred R. „Biblical Oaths”. Zeitschrift für die alttestamentlicher Wissenschaft 81 (1969): 74–92.
  • Lemaire, André. „Paläographie III.2”. W: Religion in Geschichte und Gegenwart. T. 6, 811–812. Tübingen: Mohr Siebeck, 42003.
  • Lemański, Janusz. „Czy w Biblii istnieje zakaz czynienia tatuaży”. Studia Paradyskie 28 (2018): 29–44.
  • Lemański, Janusz. „Organy wewnętrzne oraz ich rola w wyrażaniu uczuć i emocji w Starym Testamencie”. W: „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz?”(Ps 8,5). Antropologia w Piśmie Świętym, red. Tomasz Bąk. Analecta Biblica Lublinensia 16 (ABL), 61–78. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2019.
  • Lemański, Janusz. „W poszukiwaniu źródeł i znaczenia liturgicznej afirmacji «amen»”. Studia Paradyskie 24 (2014): 173–192.
  • Lemański, Janusz. Księga Wyjścia. Nowy Komentarz Biblijny. Stary Testament 2 (NKB.ST). Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2009.
  • Leveen, Adriane. Memory and Tradition in the Body of Numbers. Cambridge: University Press, 2008.
  • Levine, Baruch A. Numbers 1–20. The Anchor Yale Bible Commentaries 4 (AB). New York: Doubleday, 1993.
  • Limet, Henri. Textes Sumérians de la IIIe Dynastie d’Ur. Brussels: Musées Royaux d’Art et d’Histoire, 1976.
  • Lipiński, Edward. Prawo Bliskowschodnie w starożytności. Wprowadzenie historyczne. Studia Historico-Biblica 2. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2009.
  • Liss, Hanna. „Das Problem des eifernden Mannes: Das «Eifer»-Ordal in der biblischen Überlieferung und in der jüdischen Tradition”. W: Behutsames Lesen: alttestamentliche Exegese im interdisziplinären Methodendiskurs; Christof Hardmeier zum 65. Geburstag, red. Sylke Lubs, Louis Jonker, Andreas Ruwe, Uwe Weise, 195–215. Arbeiten zur Bibel und ihrer Geschichte 28 (ABIG). Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt, 2007.
  • Liss, Hanna. „Kanon und Fiktion. Zur literarischen Funktion biblischer Rechtstexte”. Biblische Notizen 121 (2004): 7–38.
  • Łach, Stanisław. Księga Kapłańska. Pismo Święte Starego Testamentu. T. II/2 (PŚST). Poznań–Warszawa: Pallottinum, 1970.
  • Łach, Stanisław. Księga Liczb. Pismo Święte Starego Testamentu. T. II/2 (PŚST). Poznań–Warszawa: Pallottinum, 1970.
  • Maass, F. „Ṭm’ unrein sein”. W: Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament. T. 1, red. Ernst Jenni, Claus Westermann (THAT), 664–667. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 1971; 51994.
  • McKane, William. „Poison, Trial by Ordeal and the Cup of Wrath”. Vetus Testamentum 30 (1980): 474–492.
  • Mémoires de la Délegation en Perse. Paris, od 1899, różne daty wydania poszczególnych tomów.
  • Milgrom, Jacob. „A Husband’s Pride, A Mob’s Prejudice”. Bible Review 12, 4 (1996): 21.
  • Milgrom, Jacob. „The Case of the Suspected Adulteress: Redaction and Meaning”. W: The Creation of the Sacred Literature, red. Richard Elliot Friedmann, 69–75. Berkeley: Uni¬versity of California Press, 1981; reprint Eugene: Wipf and Stock, 2016.
  • Milgrom, Jacob. The JPS Torah Commentary: Numbers. Philadelphia–New York: Jewish Publication Society, 1989.
  • Morrow, William S. „Ordeal, Judicial”. W: The New Interpretation’s Dictionary of the Bible. T. 4, 338. Nashville: Abingdon Press, 2009.
  • Niehr, Herbert. „Gottesurteil II”. W: Religion in Geschichte und Gegenwart. T. 3, 1129. Tübingen: Mohr Siebeck, 42000.
  • Noth, Martin. Das vierte Buch Mose. Numeri. Das Alte Testament Deutsch 7 (ATD). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1966.
  • Otto, Eckart. Theologische Ethik des Alten Testaments. Theologische Wissenschaft 3.2 (ThW). Stuttgart–Berlin–Köln: Kohlhammer, 1994.
  • Press, R. „Das Ordal im Alten Testament”. Zeitschrift für die alttestamentlicher Wissenschaft 51 (1933): 122–126.
  • Ptak, Jan. „Sądy boże, ordalia”. W: Encyklopedia katolicka. T. 17 (kol. 1181–1182). Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012.
  • Renz, Johannes, Wolfgang Röllig. Handbuch der althebräischen Epigraphik II/1. Darmstadt: Wissenschaftlische Buchgesellschaft, 1995.
  • Rinaldi, G. „La donna che ha «deviato». Considerazioni su Num 5,11–31”. Eunte Docete 26 (1973): 535–550.
  • Sailhamer, John H. The Pentateuch as Narrative: A Biblical Theological Commentary. Grand Rapids: Zonderwen, 1992.
  • Sakenfeld, Katharine Doob. Numbers. Journeying with God: A Commentary on the Book of Numbers. International Theological Commentary (ITC). Grand Rapids: Eerdmans, 1995.
  • Sasson, Jack M. „Numbers 5 and the «Water of Judgment»”. Biblische Zeitschrift 16 (1972): 249–251.
  • Schmidt, Hans. Das Gebet der Angeklagten im Alten Testament. Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 49 (BZAW). Giessen: De Gruyter, 1928.
  • Schmitt, Rüdiger. Magie im Alten Testament. Alter Orient und Altes Testament 313 (AOAT). Münster: Ugarit-Verlag, 2004.
  • Seebass, Horst. „Ein Fall am Rande des Rechts. Das Gottesurteil vom Nm 5,11–31”. W: „Gerechtichkeit und Recht zu üben”. Studien zur altorientalischen und biblischen Rechtsgeschichte, zur Religionsgeschichte Israels und zur Religionssoziologie. Festschrift für Eckart Otto, 188–199. Beihefte zur Zeitschrift für Altorientalische und Biblische Rechtsgeschichte 13 (BZAR). Wiesbaden: Harrassowitz, 2009.
  • Seebass, Horst. Numeri. Kapitel 1,1–10,10. Biblischer Kommentar Altes Testament 4/1 (BKAT). Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlagsgesellschaft mbH, 2012.
  • Seidl, Theodor. Der Becher in der Hand des Herrn. Studie zu den Prophetischen „Taumelbecher” – Texten. Arbeiten zu Text und Sprache im Alten Testament 70 (ATSAT). St. Ottilien: EOS Verlag, 2001.
  • Soden, Wolfram von. „Eine altassyrische Beschwörung gegen die Dämonin Lamaštum”. Orientalia Nova Series 25 (1956): 141–148.
  • Sparks, Kenton L. Ancient Texts for the Study of the Hebrew Bible. A Guide to the Background Literature. Peabody: Hendrickson Publishers, 32009.
  • Stade, Bernhard. „Die Eiferopferthora”. Zeitschrift für die alttestamentlicher Wissenschaft 15 (1895): 166–178.
  • Texte aus der Umwelt des Alten Testaments: Rechtsbücher. T. 1: Rechts- und Wirtschaft¬surkunden (TUAT), red. Otto Kaiser, Rykle Borger, Wilhelmus C. Delsman. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 1982.
  • Texte aus der Umwelt des Alten Testaments Neue Folge (TUAT.NF). T. 4: Omina, Orakel, Rituale und Beschwörungen, red. Bernd Janowski, Gernot Wilhelm. Gütersloh: Güterslo¬her Verlagshaus, 2008.
  • The Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, red. E. Brown, S. Driver, V. Briggs. Boston: Hendrickson, 1906; reprint 41999.
  • The Context of Scripture. Vol. 2. Monumental Inscriptions from the Biblical World (CS), red. William W. Hallo, K. Lawson Younger. Leiden: Brill Publishers, 2002.
  • The Dictionary of Classical Hebrew. T. 7, red. David J.A. Clines (DCH). Sheffield: Phoenix Press, 2010.
  • Thiselton, Anthony C. „Oath”. W: The New Interpretation’s Dictionary of the Bible. T. 4, 309–312. Nashville: Abingdon Press, 2009.
  • Toorn, Karel van der. „Ordeal Procedure in the Psalms and the Passover Meal”. Vetus Testamentum 38 (1988): 427–445.
  • Toorn, Karel van der. „Ordeal”. W: The Anchor Bible Dictionary. T. 5, 40–42. New York: Doubleday, 1992.
  • Ur Excavations Texts. T. 1–7. London: British Museum Publications, 1928–1974.
  • Vaulx, Jules de. Les Nombres. Sources bibliques (SB). Paris: J. Gabalda, 1972.
  • Vaux, Roland de. Instytucje Starego Testamentu. T. 1–2. Poznań: Pallottinum, 2004.
  • Wenham, Gordon J. Numbers. London: Tyndale Press, 1992.
  • Westbrook, Raymond. „Adultery in Ancient Near Eastern Law”. Revue Biblique 97 (1990): 542–580.
  • Westbrook, Raymond. A History of Ancient Near Eastern Law. T. 1–2. Leiden: Brill, 2003.
  • Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, red. Ludwig Koehler, Walter Baumgartner, Johan Jacob Stamm. T. 1–2 (KBL). Warszawa: Vocatio, 2008.
  • Wilcke, Claus. „Dieber, Räuber und Mörder”. Xenia 32, 106 (1992): 53–78.
  • Wilhelm, Gernot. „Ein neuer Text zum Ordal in Nuzi (JEN 659 + SMN 1651)”. W: Studies on the Civilisation and Culture of Nuzi and the Hurrians 5, red. David Owen, 71–74. Winona Lake: Eisenbrauns, 1995.
  • Wissmann, Hans. „Gottesurteil I”. W: Religion in Geschichte und Gegenwart. T. 3, 1128–1129. Tübingen: Mohr Siebeck, 42000.
  • Zimmerli, Walther. „Eigenart der prophetischen Rede des Ezechiel. Ein Beitrag zum Problem an Hand von Ez 14,1–11”. Zeitschrift für die alttestamentlicher Wissenschaft 66 (1954): 1–26.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-ceebcddd-3db7-4b67-a327-29a53445eec4
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.