PL EN


2002-2003 | 56 | 393-430
Article title

WOODEN ARTEFACTS FROM THE MEDIEVAL TOWN OF DAWIDGRÓDEK, BELARUS

Title variants
PL
DREWNIANE ZABYTKI ZE ŚREDNIOWIECZNEGO MIASTA W DAWIDGRÓDKU, W REPUBLICE BIAŁORUŚ
ЗНАХОДКІ З ДРЭВА З СЯРЭДНЯВЕЧНАГА ГАРАДЗІШЧА Ў ДАВЫД-ГАРАДКУ, У РЭСПУБЛІЦЫ БЕЛАРУСЬ
Languages of publication
EN
Abstracts
PL
Dawidgródek położony jest nad rzeką Horyń, dopływem Prypeci, w Republice Białoruś. Podczas wykopalisk z lat 1937 i 1938 odkryto tu pozostałości średniowiecznego miasta z XII i XIII wieku. Dalsze badania prowadzone były w Dawidgródku w roku 1967, jednak przedmiotem tego opracowania są wyłącznie znaleziska drewniane z badań przedwojennych. W wyniku ówczesnych prac stwierdzono, że miasto otoczone było wałem ziemno-drewnianym obejmującym obszar o wymiarach 110×100 m. Wydaje się, że teren ten był w całości zajęty przez budynki o ścianach z pni drzew iglastych, układanych poziomo jedne na drugich. Z uwagi na podmokły grunt drogi były również zbudowane z drewna i od czasu do czasu odnawiane. W czasie badań z lat 1937–1938 zidentyfikowano siedem głównych faz zabudowy miasta –niektóre oddzielone były poziomami spalenizny. W pobliżu centrum miasta odkryto wiele grobów z dranic drewnianych – zachowały się w nich szkielety zmarłych i elementy wyposażenia. Groby usytuowane były wewnątrz i obok budynku z dwoma pomieszczeniami, być może kaplicy. W młodszych poziomach miasta nie odkryto żadnych budynków; najpóźniejszym znaleziskiem z Dawidgródka jest moneta z 1548 roku, odkryta tuż pod powierzchnią ziemi w 1967 roku. Podczas prac wykopaliskowych odkryto bardzo liczne i różnorodne przedmioty, w tym metalowe części broni i narzędzi, biżuterię, naczynia szklane i gliniane, wyroby ze skóry, osełki kamienne, guzy, oprawki uchwytów noży i grzebienie z kości i poroża, gliniane ciężarki i przęśliki, tkaniny i wyroby z drewna. Wiele z tych zabytków znajduje dobre analogie w innych średniowiecznych miastach Rosji, Białorusi, Polski i Niemiec. Zabytki z drewna to w większości przedmioty codziennego użytku, w tym wyroby bednarzy i tokarzy. Liczne są drewniane sprzęty domowego użytku i naczynia, zarówno do przechowywania i przygotowywania żywności, jak i stołowe. Powszechnie korzystano z klepkowych pojemników różnych kształtów i wymiarów. Najmniejsze z nich – wiaderka i cebrzyki – wysokości ok. 25 cm i średnicy 25–30 cm były zapewne używane zarówno do przechowywania jak i podawania napojów i pożywienia. Największe kadzie mogły być wykorzystywane do magazynowania zboża lub do mycia czy prania. Prawdopodobnie wśród przedmiotów z drewna jest też maselnica i dno małej beczułki. Żadne z naczyń klepkowych nie zachowało się w całości; część klepek i den została wyrzucona albo wskutek złego wykonania, albo po uszkodzeniu przedmiotu. Nie znaleziono natomiast żadnego drewnianego haka lub uchwytu, nie wiadomo więc, czy były one robione z metalu, czy z drewna, choć te ostatnie były znacznie częściej używane w miastach wschodnioeuropejskich w XII i XIII wieku. Omówione wyroby można porównać ze znalezionymi w Nowogrodzie w Rosji i w Opolu w Polsce. Spośród innych naczyń drewnianych wymienić trzeba miski i talerze, wykonane na tokarce. Stylistycznie odpowiadają one miskom i talerzom z innych średniowiecznych stanowisk z Rosji, Polski i Białorusi, żadna nie znajduje jednak dokładnej analogii – są one zapewne wyrazem lokalnego wzornictwa. Dowodem na produkcję takich naczyń w Dawidgródku są liczne odpady drewniane, noszące ślady toczenia i pochodzące zarówno z wnętrza, jak i z podstawy naczyń. Ich analiza dowodzi stosowania dwóch metod mocowania półwytworów do tokarki. W pierwszym przypadku koniec trzpień tokarki powinien być zaopatrzony w mały kołek o prostokątnym przekroju, wkładany do otworu w górnej części półwytworu misy, a sznur owinięty wokół trzpienia nadawał mu napęd. Podstawa misy obracała się na krótkim kołku lub szpili przymocowanej do górnej części tokarki. Odpady mogły być usuwane z podstawy misy po jej wytoczeniu. W drugim przypadku trzpień tokarki być przymocowany do zbędnej partii drewna przy dnie misy a sznur owinięty był wokół tego trzpienia Wydaje się, że drugi trzpień był umocowany do górnej części misy a oba trzpienie obracały się na szpilach lub kołkach tkwiących w górnej części tokarki. Ta druga metoda jest najczęściej rejestrowana w północnej i wschodniej Europie we wczesnym średniowieczu, a jej stosowanie poświadczone jest już w VI wieku przed Chr. Używane były też zapewne naczynia z giętego drewna lub żłobione z jednego kawałka, jednak w Dawidgródku odkryto tylko ich dna i pokrywki. Większość z tych pokrywek jest kolista, ze skośnymi krawędziami i lekko wysklepionym szczytem. Niektóre robiono z jednego kawałka drewna, inne w wielu elementów. Pojedyncza pokrywa ze sfazowanymi brzegami może być częścią pokrywy maselnicy. Denka o owalnym kształcie są prawdopodobnie pozostałością pojemników z giętego drewna. Wśród innych przedmiotów domowego użytku spotykane są zdobione formy do odciskania masła lub sera, łyżki, łopatka i starannie rzeźbiony czerpak znaleziony ponad obudowaną drewnem studnią. Wyposażenie osobiste jest reprezentowane przez małe grzebienie drewniane. W mieście lub w jego sąsiedztwie przerabiano len, znaleziono tu bowiem wiele drewnianych narzędzi do międlenia i wyczesywania włókien lnianych. Należą do nich kijanki z cylindrycznymi uchwytami i sztychami, kijanki o płaskim sztychu lub miecze międlic oraz resztki zębatych narzędzi, które mogą być pozostałością grzebieni do czesania włókien. Prawdopodobnie znaleziono też półwytwory kijanek. Przędzenie i tkanie poświadczone jest licznymi znaleziskami drewnianych przęślic z lekko cebulastymi końcami oraz kamiennych przęślików. Właśnie ten typ przęślic jest najczęściej spotykany we wczesnośredniowiecznej Europie, a jego używanie jest potwierdzone nawet w dalekiej Irlandii. Chociaż nie zidentyfikowano żadnych części warsztatów tkackich to można przyjąć, że w Dawidgródku używano zarówno pionowych jak i poziomych warsztatów. Czółenko z poziomego warsztatu i miecz tkacki stosowany w warsztacie pionowym zostały odkryte w przyległych budynkach. Naturalnie ukształtowane fragmenty drewna używane były do produkcji wielu przedmiotów, zwykle wymagających łączenia z wielu części. Trójnóg wykonany z rozgałęzionego konaru tworzył podstawę szpuli do nawijania nici. Haczyki, z których jeden może być łękiem siodła, robione były z tych części, gdzie gałęzie odchodzą od pnia drzewa. Zdobione buławki i rzeźbione pałeczki ze zgrubiałymi główkami, używane może do celów ceremonialnych lub rytualnych, robiono także z naturalnych połączeń gałęzi z pniem. Chociaż mikroskopowa identyfikacja gatunków drewna nie byłą możliwa, można przyjąć, że do różnych celów stosowano wybrane rodzaje surowca. Tylko drewno iglaste stosowano w bednarstwie, miski wytaczano głównie z drewna jesionowego, a uchwyty zdają się być robione z drewna liściastego. Lekkie drewno lub korę stosowano do wyrobu krążków, służących może jako pływaki sieci rybackich. Domy i drogi robiono zwykle z pni i bierwion z drzew iglastych i z dranic dębowych. Obecność dzieci jest potwierdzona przez wiele drewnianych zabawek, wśród nich bączki, miecz i trzy łódki. Te ostatnie są szczególnie ciekawe, mogą bowiem być modelami dużych łodzi używanych w średniowieczu na rzece Horyń. Największa z tych zabawek wydaje się naśladować dłubankę, której burty po ogrzaniu rozparto wstawiając do drewnianą ramę. Takie dłubanki, znane we wschodniej i północnej Europie już we wczesnej epoce żelaza, są do dziś robione w Finlandii. Mniejsze łódki są modelami wąskich dłubanek – jedna z nich ma dziób i rufę płasko ścięte, druga, z dwoma ławkami dla wioślarzy, ma końce spiczaste. W jednym z grobów pochowano dziecko. Trumną było tu drewniana skrzynia, której ścianki umocniono tyczką z zaczepami. Groby dorosłych były wyłożone drewnem w sposób przypominający raczej skrzynie kamienne, niż drewniane trumny. Zbudowane były z szerokich dranic, zwykle dębowych lub jesionowych. Dno, ściany i szczyty grobów oszalowane były pojedynczymi dranicami, pokrywa zrobiona zaś była z dwóch węższych desek. Pomimo uszczelniania styków między deskami nie były one łączone w żaden inny sposób, nie mocowano też do siebie dna i ścianek. Rozmieszczenie znalezisk drewnianych wskazuje, że ich produkcja miała miejsce głównie w młodszych fazach grodu, tj. w XIII wieku. Większość znalezisk pochodzi z trzech tylko budynków (I, III i IV), gdzie natrafiono na ślady wszystkich podstawowych metod obróbki drewna, zarówno w postaci odpadów, jak i narzędzi. Wiele klepek znaleziono też w fundamentach drogi. Liczne kategorie przedmiotów drewnianych, w tym grzebienie, buławki, haki, uchwyty, krążki, kołki, foremki, łyżki, miski i naczynia klepkowe z budynków z XIII wieku wskazują, że były one domami mieszkalnymi, choć nie znaleziono tam żadnych śladów palenisk czy pieców. Odpady po produkcji bednarskiej i tokarskiej świadczą o używaniu tych budynków także jako warsztatów rzemieślniczych. Tylko nieliczne, a w dodatku niezbyt zróżnicowane przedmioty drewniane odkryto w budynkach datowanych na XII wiek. Drewniane znaleziska z Dawidgródka reprezentuje wiele z codziennych zajęć mieszkańców grodu. Przygotowywanie, przechowywanie i podawanie żywności i napojów wymagało drewnianych misek, cebrzyków, łyżek i foremek, które robione były przez mieszkających w grodzie rzemieślników. Przygotowywanie, przechowywanie i podawanie żywności wymagało posiadania drewnianych misek, cebrzyków, łyżek, łopatek i foremek, które robione były przez rzemieślników mieszkających w grodzie. W sąsiedztwie grodu przerabiano len, z którego po uprzędzeniu tkano płótno na ubrania. Dzieci bawiły się zabawkami. W pobliskiej rzece łowiono zapewne ryby – sieci zarzucano z łodzi-dłubanek. W końcu mieszkańcy grodu umierali i grzebani byli w grobach szalowanych drewnem.
Давыд-Гарадок знаходзіцца над р. Гарынь – прытоке Прыпяці, ў Рэспубліцы Беларусь. Падчас раскопак 1937 і 1938 гадоў тут былі выяўлены рэшткі сярэднявечнага горада ХІІ–ХІІІ стагоддзяў. Далейшыя даследаванні праводзіліся тут у 1967 г., аднак тэмай дадзенага артыкула з’яўляюцца выключна вырабы з дрэва, якія былі знойдзены падчас даваенных раскопак. У выніку гэтых даследаванняў высвятлена, што гарадзішча было акружана драўляна-земляным валам, які ахоўваў тэрыторыю памерамі 110×100 м. Падаецца верагодным, што гэтая плошча была цалкам занята драўлянымі пабудовамі, складзенымі пераважна з бярвенняў дрэў хвойных парод, якія гарызантальна ўкладваліся адно на адно. У сувязі з вільготнасцю грунта вуліцы таксама былі пабудаваны з дрэўна і час ад часу паднаўляліся. Падчас даследаванняў 1937–1938 гг. было выдзелена сем галоўных фаз забудовы гарада – некаторыя з іх былі перакрыты праслойкамі пажарышчаў. У цэнтральнай частцы гарадзішча знойдзена шмат пахавальных канструкцый з колатых драўляных дошак – унутры іх захаваліся шкілеты і рэшткі адзення нябошчыкаў. Пахаванні знаходзіліся ўнутры і каля двукамернай пабудовы, магчыма капліцы. У позніх гарызонтах гарадзішча не было адкрыта ніякіх будынкаў; найбольш позняй знаходкай з Давыд-Гарадка з’яўляюцца манета датаваная 1548 г., якая была знойдзена ў 1967 г. ў дзірвановым слoі помніка. Падчас раскопак была знойдзена вялікая колькасць разнастайных прадметаў, у тым ліку фрагменты зброі і прылады працы з розных металаў, біжутэрыя, посуд з гліны і шкла, скураныя вырабы, каменныя асялкі і гузікі, накладкі на тронкі нажоў, грабенчыкі з косткі і рогу, гліняныя грузікі і праселкі, фрагменты тканін і вырабы з дрэва. Многія з гэтых знаходак маюць добрыя аналогіі ў матэрыялах перыяду ранняга сярэднявечча іншых гарадоў Беларусі, Расеі, Польшчы і Германіі. Вырабы з дрэва ў асноўным прадстаўлены прадметамі штодзённага ўжытку, у тым ліку бандарнымі і такарнымі. Вялікай колькасцю знаходак прадстаўлены драўляныя прылады хатняй гаспадаркі і посуд – як для гатавання і захавання ежы, так і сталовы. У шырокім карыстанні былі клёпкавыя ёмістасці розных форм і памераў. Найбольш малыя з іх – вядзерцы і цэбрыкі – каля 25 см. у вышыню і 25–30 см. шырынёй, хутчэй за ўсё выкарыстоўваліся як для хранення прыпасаў, так і сервіроўкі напояў ды ежы. Найбольш буйныя – кадкі, маглі выкарстоўвацца для хранення зерня, альбо мойкі і сціркі. Сярод прадметаў з дрэва верагодна прысутнічаюць часткі маслабоек і дно маленькай бочачкі. Ніводная з клёпкавых пасудзін не захавалася цалкам; частка клёпак і донцаў была выкінута альбо з-за дрэннай якасці вырабу гэтых прадметаў, альбо з-за пашкоджанняў. Не было знойдзена ніводнага драўлянага крука альбо ўхвату, так што невядома, рабіліся яны з металу ці дрэва, хаця апошнія выкарыстоўваліся ва усходнееўрапейскіх гарадах ХІІ– –ХІІІ ст. значна часцей. Узгаданыя вырабы можна параўнаць са знаходкамі ў Ноўгарадзе (Расія) і Аполю (Opole, Польша). Сярод іншых вырабаў з дрэва трэба ўзгадаць міскі і талеркі, выкананыя такарным спосабам. Стылістычна яны адпавядаюць міскам і талеркам, якія вядомы на іншых сярэднявечных помніках Расіі, Польшчы і Беларусі, аднак ніводная не знаходзіць дакладнай аналогіі – яны верагодна з’яўляюцца праяўленнем мясцовага стылю. Сведчаннем вырабу ў Давыд--Гарадку такога посуду з’яўляюцца шматлікія знаходкі фрагментаў драўлянага посуду, якія захавалі сляды такарнай апрацоўкі – як на ўнутраняй паверхні, так і на прыдонных частках пасудзін. Іх аналіз сведчыць аб выкарыстоўванні двух спосабаў мацавання пaўфабрыкатаў на такарным станку. У першым варыянце вось павiннa была мець з тарца маленькi прамавугольны выступ, якi ўстаўляўся ў адтулiну верхняй часткi нарыхтоўкi мiскi, a шнур, aбкручaны вакол восi прыводзiў у рух сам такарны станок. Пры гэтым aснaванне мiскi свабодна круцiлася на кароткiм альбо падоўжаным завостраным колышку, замацаванай у верхняй палове рамы станка. Aдходы маглi быць зрэзаны з дна пасудзiны пасля аканчaння такарнай апрацоўкi. У другiм варыянцe фiксацыi нарыхтоўкi ў выступ на днe мiскi ўстаўлялася адна з паўвосяў, a шнур закручваўся вакол яe. Вeрагодна пры гэтым другая паўвось замацоўвалася ў вeрхняй частцы пасудзiны i aбeдзьвe яны круцiлiся нa колышках замацаваных у вeрхняй i нiжняй рамaх станка адпавeдна. Aпошнi варыянт фiксацыi пaўфабрыкатаў на такарным станку найбольш часта aдзначаeццa на трыторыi Усходняй i Пaўночнай Eўpoпы ў раннiм сярэднявeччы, aлe яго выкарыстаннe зaсвeдчaнa ўжo ў VI ст. дa н.э. Верагодна выкарыстоўваўся таксама посуд з гнутага дрэва, альбо зроблены з аднаго кавалка, аднак у Давыд-Гарадку былі знойдзены толькі донцы і накрыўкі ад іх. Большасць накрывак мае акруглую форму, скошаныя краі і злёгку выпуклыя вяршыні. Некаторыя з iх вырабляліся з цэльнага кавалка дрэва, іншыя з некалькіх элементаў. Адна з накрывак са зрэзанымi краямі могчыма з’яўляецца часткай накрыўкі ад маслабойкі. Донцы авальнай формы верагодна з’яўляюцца фрагментамі ёмістасцяў з гнутага дрэва. Сярод іншых прадметаў хатняга ўжытку сустракаюцца арнаментаваныя формы для фармоўкі сыру альбо масла, лыжкі, рыдлёвачка і старанна выкананы разны чарпак, які быў знойдзены над ашаляваным дрэвам калодзежам. Прадметы асабістага карыстання прадстаўлены маленькімі драўлянымі грабенчыкамі. На тэрыторыі гарадзішча альбо ў яго наваколлях апрацоўваўся лён –было знойдзена шмат драўляных прылад для размінкі і вычэсвання ільняных валокан. Да іх ліку належаць льнамялкі з ручкамі цыліндрычнай формы і лапаткамі, льнамялкі з пляскатымі лапаткамі, а таксама грабёнкі для расчэсвання ільну і фрагменты льнатрапалак з зазубранамі на рабрынах, якія тож маглі выкарыстоўвацца для вычэсвання раслінных валокан. Верагодна былі знойдзены таксама напоўфабрыкаты льнамялак. Працэсы прадзення і ткацтва адлюстроўваюць шматлікія знаходкі драўляных верацёнаў з цыбулькападобнымі патаўшчэннямі на адным з аканчанняў, а таксама каменныя праселкі. Менавіта гэты тып верацёнаў з’яўляецца найбольш распаўсюджаным ў старажытнасцях сярэднявечнй Еўропы, і яго выкарыстанне падцверджана нават у далёкай Ірландыі. Негледзячы на тое, што ніякіх фрагментаў ткацкіх станкоў выявіць не ўдалося, можна мяркаваць, што ў Давыд-Гарадку былі ў выкарыстанні станкі як вертыкальнай, так і гарызантальнай канструкцыі. Чаўнок ад гарызантальнага ткацкага станка і ткацкі мечык, якія выкарыстоўваліся падчас працы на вертыкальных станках, былі знойдзены ў двух суседніх будынках. Фрагменты дрэва складанай натуральнай формы выкарыстоўваліся для вырабу цэлага шэрагу прадметаў, зазвычай тых, канструкцыя якіх патрабавала аб’яднання многіх дэталяў. Трохрогая рагуля, зробленая з разгалінавання галіны ўтварала аснаванне шпількі для наматвання нітак. З рагуляк рабіліся таксама крукі, адзін з якіх можа з’яўляцца сядзельнай лукой. Арнаментаваныя булавы і разныя палкі з патаўшчэннямі на адным з аканчанняў, якія магчыма выкарыстоўваліся ў цырыманіяльных альбо рытуальных мэтах, таксама выконваліся з тых ўчасткаў ставала дрэва, дзе ад яго адыходзілі сучкі. Негледзячы на тое, што ідэнтыфікацыя гатункаў дрэва з дапамогай мікраскопа не была магчыма, можна мяркаваць, што для вырабу розных прадметаў знаходзіла выкарыстанне дрэва розных парод. У бандарнай вытворчасці выкарыстоўвалася толькі хвойная драўніна, міскі вытачваліся толькі з ясеню, а тронкі, як падаецца, рабіліся з ліствавых гатункаў дрэва. З лёгкай драўніны, альбо кары выразаліся кружкі, якія верагодна служылі ў якасці паплаўкоў для рыбалоўных сетак. Дамы і насцілы вуліц звычайна рабілі з бярвенняў хвойных парод і колатых дубовых дошак. Аб прысутнасці на гарадзішчы дзяцей сведчаць шматлікія знаходкі драўляных цацак, сярод якіх юла, меч і тры човенкі. Апошнія выклікаюць найбольшую цікавасць, так як могуць уяўляць сабой мадэлі сапраўдных, вялікіх чоўнаў, што выкарстоўваліся ў сярэднявеччы на р. Гарынь. Найбольш вялікая з гэтых цацак, як падаецца, імітуе выдзеўбаны човен-аднадрэўку, борты якога пасля распарвання былі разсунуты з дапамогай драўлянай рамы. Падобныя выдзеўбаныя чоўны, якія вядомы на тэрыторыі Паўночнай і Усходняй Еўропы пачынаючы з ранняга жалезнага перыяду, да сёнешняга часу вырабляюцца ў Фінляндыі. Больш малыя цацачныя човенкі з’яўляюцца мадэлямі вузкіх аднадрэвак – адна з іх мае прама зрэзаныя насавую і кармавую часткі, а другая, з дзвюмя лаўкамі для грабцоў – завостраныя нос і карму. У адным з пахаванняў быі знойдзены шкілет дзіцёнка. Труна ўяўляла сабой драўляную скрынку, сценкі якой былі ўзмоцнены жaрдзiнай з зачэпамі. Пахавальныя ямы дарослых асоб былі ўсланыя ў прыдонных частках спосабам, які больш нагадвае кладку каменных скрынак, чым уласна труны. Яны былі складзены з шырокіх колатых дошак, звычайна дубовых, альбо з ясеню. Акрамя ўшчыльнення стыкаў паміж дошкамі, канструкцыі ніяк не былі злучаны паміж сабой. Дно і сцены пахавальных ям былі абкладзены колатымі дошкамі, а накрыўкі рабіліся з двух больш вузкіх дошак. Акрамя ўшчыльнення стыкаў паміж дошкамі, канструкцыі ніяк больш не мацаваліся, як не замацоўваліся паміж сабой таксама іх дно і сценкі. Стратыграфія знаходак, зробленых з дрэва, сведчыць аб тым, што яны былі больш пашыраны на ранніх фазах функцыянавання гарадзішча – ў ХІІІ ст. Большасць знаходак гэтага тыпу знойдзена ў трох пабудовах (І, ІІІ і IV), дзе былі выяўлены сляды выкарыстання ўсіх асноўных спосабаў апрацоўкі дрэва – як ў выглядзе адыходаў, так і прылад працы. Шмат клёпак таксама было знойдзена сярод лаг вулічных насцілаў. Шэраг катэгорый драўляных прадметаў, у тым ліку грабенчыкі, булавы, крукі, тронкі, кружкі-паплаўкі, формачкі, лыжкі, міскі і клёпкавыя пасудзіны з пабудоў ХІІІ ст. сведчаць аб жылым характары пабудоў, хаця ў іх не было выяўлена слядоў ацяпляльных сістэм. Адходы бандарнай і такарнай вытворчасці сведчаць аб выкарыстанні гэтых пабудоў таксама ў якасці рамесных майстэрняў. У пабудовах, датаваных ХІІ стагоддзем вырабы з дрэва вельмі нешматлікія, а да таго ж не надта рaзнастайныя. Давыдгарадокскія знаходкі вырабаў з дрэва адлюстроўваюць цэлы шэраг штодзённых заняткаў жыхароў гарадзішча. Гатаванне, захоўванне, сервіроўка ежы і напіткаў патрабавала выкарыстання драўляных місак, цэбрыкаў, лыжак і формачак, якія вырабляліся мясцовымі рамеснікамі. У наваколлях гарадзішча апрацоўваўся лён, з якога пасля прадзення нітак выраблялася тканіна для вопраткі. Дзеці гуляліся цацкамі. У рацэ ля гарадзішча лавілі рыбу – сеткі закідваліся з борта чоўнаў-аднадрэвак. Нарэшце жыхары горада паміралі і хавалі іх у пахаваннях ашаляваных дрэвам.
Keywords
Year
Volume
56
Pages
393-430
Physical description
Contributors
  • Clwyd-Powys Archaeological Trust, 7a Church Street, Welshpool, Powys, Wales, SY21 7DL
References
  • Abbott, M., Green Woodwork. Guild of Master Craftsmen, Lewes, 1989.
  • Artsichovskii, A.V., Kolchin, B. A. (eds), Trudy Novgorodskoi Arkheologicheskoi Ekspeditsii’ (Work of the Novgorod Archaeological Expedition), Vol. 1, Materialy i isssledovaniâ po arheologii SSSR 130 55, 1956.
  • Barnycz-Gupieniec, R., Naczynia drewniane z Gdańska w X–XIII wieku (Wooden containers from Gdańsk in 10th–13th century), Łódź, 1959.
  • Broudy, E., The Book of Looms, London, 1979.
  • Bukowska-Gedigowa, J., Gediga, B., Wczesnośredniowieczny gród na Ostrówku w Opolu (The early medieval stronghold at Ostrówek in Opole), Wrocław, 1986.
  • Capelle, T., Erkenntnismöglichkeiten ur- und frühgeschichtlicher Bewaffnungsformen. Zum Problem von Waffen aus organischem Material, Bonner Jahrbücher 182, 1982, 265–288.
  • Christensen, A. E., Ancient boatbuilding – a provisional classification, (In) S. McGrail (ed.), Sources and Techniques in Boat Archaeology, B.A.R. Supplement 29, Oxford, 1977, 269–280.
  • Crumlin-Pedersen, O., Skin or wood? A study of the origin of the Scandinavian plank-boat, (In) O. Hasslof (ed.), Ships and Shipyards Sailors and Fishermen, Copenhagen, 1972, 208–234.
  • Dembińska, M., Podwińska, Z. (eds), Historia kultury materialnej Polski w zarysie (History of material culture of Poland: an outline), Vol. 1, Wrocław, 1978.
  • Drescher, H., Drehbank und Drechslerei, (In) Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Bd. 6, Lief. 1/2, 1986, 154–171.
  • Earwood, C., Radiocarbon dating of late prehistoric wooden vessels, Journal of Irish Archaeology 5, 1989, 37–44.
  • Earwood, C., Domestic wooden artefacts from prehistoric and early historic periods in Britain and Ireland: their manufacture and use, unpublished PhD thesis, University of Exeter, 1990.
  • Earwood, C., Two early historic bog butter containers, PSAS 121, 1991, 131–140.
  • Earwood, C., Domestic Wooden Artefacts in Britain and Ireland from Neolithic to Viking times, Exeter, 1993.
  • Evans, E. E., Irish Folkways, London, 1988.
  • Frys, E., Iracka, A., Pokropek, M., Folk Art in Poland, Warszawa, 1988.
  • van Gorp, P. J. M., Handspinnen van de Prehisstorie tot het Vleugelspinnewiel, Tilburg, 1984.
  • Graham-Campbell, J., Viking Artefacts, London, 1980.
  • Greenhill, B., Archaeology of the Boat, London, 1976.
  • Hencken, H. O’N., Ballinderry crannog 2, Proceedings of the Royal Irish Academy 47C/1, 1942, 1–76.
  • Hencken, H. O’N., Lagore crannog, „Proceedings of the Royal Irish Academy” 53C/1, 1950, 1–247.
  • Herrman, J., Die Slawen in Deutschland, Berlin, 1985.
  • Hoffman, M., The Warp Weighted Loom, Studia Norvegica 14, Oslo, 1964.
  • Jakimowicz, R., Dawidgródek, Pińsk, 1939.
  • Jeż-Jarecki, W., Primitive means and techniques of wood working in Polish folk culture, „Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie” VIII-IX, 1967/68, 1969.
  • Kolchin, B. A. (ed.), Drevniaia Rus’. Gorod, zamok, selo (Old Time Rus. Town, Castle and Settlement), Moskva, 1985.
  • Kolchin, B. A., Wooden artefacts from medieval Novgorod, B.A.R. Int. Series S495, Oxford, 1989.
  • Lebedeva, N. I., Priadene i tkachestvo vostochnykh Slavian (Spinning and weaving among eastern Slavs), „Trudy Instituta etnografii” (Works of the Institute of Ethnography) XXXI, 1956.
  • Leciejewicz, L., Słowianie zachodni (Western Slavs), Wrocław, 1989.
  • Lucas, A. T., Archaeological acquisitions in the year 1957, „Journal of Royal Society of Antiquaries of Ireland” 88, 1958, 113–152.
  • Lysenko, P. F., Raskopki gorodishcha drevnerusskogo David-Gorodka v 1967 godu (Excavations of the Old Russian hillfort in David-Gorodok in 1969) (In) V. D. Bud’ko, P. F. Lysenko, L. D. Pobol, M. M. Cherniavskii (eds), Drevnosti Belorussii (Byelorussian antiquities). Materialy konferentsii po arkheologii Belorussii i smezhnykh territorii (1966 g.), Minsk, 352–382, 1969.
  • Łoźny, L., Ducal seat at Davidgrodek on the Horyn against the background of fortified settlements in western Byelorussia and Mazovian frontier (based on Polish research in 1937–38), (In) Tezisy dokladov pol’skoi delegatsii na Mezhdunarodnom Kongresse Slavianskoi Arkheologii, Kiev 1985, Warszawa, 1985, 183–191.
  • Marciniak, J., Dawidgródek, wczesnośredniowieczne grodzisko nad Horyniem (Dawidgródek, the early medieval hillfort on the Horyń river), Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział w Krakowie XII/1, styczeń–czerwiec 1968, Kraków, 1969, 3–6.
  • Morris, C., Aspects of Anglo-Saxon and Anglo-Scandinavian lathe turning, (In) S. McGrail (ed.), Woodworking Techniques before AD 1500, B.A.R. Int. Series 129, Oxford, 1982, 245–61.
  • Myrdal, J., The plunge churn from Ireland to Tibet, (In) A. Fenton, J. Myrdal (eds), Food and Drink and Travelling Accessories, Edinburgh, 1988, 111–137.
  • Ritchie, J., A keg of bog butter from Skye and its contents, PSAS 75, 1941, 5–22.
  • Rulewicz, M., Wczesnośredniowieczne zabawki i przedmioty do gier z Pomorza Zachodniego (Early medieval toys and dice from western Pomerania), Materiały Zachodniopomorskie IV, 1958, 303–354.
  • Rybina, E. A., Recent finds from Excavations in Novgorod, (In) The Archaeology of Novgorod, Russia, Monograph 13, Society for Medieval Archaeology, Lincoln, 1992, 160–192.
  • Shtykhov, G. V., Drevnii Polotsk IX–XIII vv. (Ancient Polotsk 9th–13th centuries), Minsk, 1975.
  • Stępień, W., Z badań nad czółnem drążonym w Polsce (Logboats in Poland), Nautologia 21, No.1/81, 1986, 60–71.
  • Voronin, N. N., Drevnee Grodno (Ancient Grodno), Materialy i isssledovaniâ po arheologii SSSR 41, 1954.
  • Wild, J. P., Textile Manufacture in the Northern Provinces, Cambridge, 1970.
  • de Wilde, B., 20 Eeuwen vlas in vlaanderen, Tielt, 1984.
  • Woźnicka, Z., Wyroby bednarskie i tokarskie średniowiecznego Międzyrzecza (From researches on medieval handicrafts at Międzyrzecz), Poznań, 1961.
  • Zagorulskii, E. M., Vozniknovenie Minska (Origins of Minsk), Minsk, 1982.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.desklight-e9f6e9ff-751d-4ada-9f74-0d03c5250b2d
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.