Litewska leksykografia gwarowa z przełomu XX i XXI wieku (na tle wybranych polskich słowników regionalnych)

• Authors: Vilija Sakalauskienė , Zofia Sawaniewska-Mochowa

Title variants

EN

Lithuanian Dialect Lexicography at the Turn of the Twenty-First Century (against the Background of Selected Polish Regional Dictionaries)

Abstracts

PL

Celem tego współautorskiego artykułu jest przegląd współczesnych litewskich słowników gwarowych z punktu widzenia ich makro- i mikrostruktury w komparacji z koncepcjami opisu zastosowanego w wybranych najnowszych polskich słownikach regionalnych. Przedmiotem porównania były następujące zagadnienia szczegółowe: Zasób haseł (pełny czy dyferencyjny, dokonywany przez leksykografów według ustalonych kryteriów). Układ haseł (alfabetyczny, alfabetyczno-gniazdowy, tematyczny). Postać hasła (jedno- czy wielowyrazowa). Sposób definiowania haseł (opisowy, synonimiczny, za pomocą odsyłaczy). Dobór ilustracji tekstowych i sposób ich zapisu. Zakres wykorzystania danych gramatycznych w opisie haseł. Wprowadzanie map leksykalnych i materiałów ikonograficznych uzupełniających treść definicji leksemów hasłowych o aspekt wizualny. Ujęcie porównawcze ukazało istotne zbieżności między koncepcjami konstruowania litewskich i polskich słowników gwarowych. W praktyce leksykograficznej litewskiej i polskiej mieszczą się zarówno słowniki pełne, dokumentujące całościowo mowę mieszkańców konkretnej wsi lub danego areału, jak i dyferencyjne, skupione na słownictwie gwarowym. Preferowany przez leksykografów jest alfabetyczny układ haseł, ale na gruncie polskiej leksykografii gwarowej są bardzo udane próby opracowania słownika tematycznego (10-tomowy Słownik gwar Lubelszczyzny). Słowników z takim układem w leksykografii litewskiej brakuje. Na sposobie opracowania litewskich słowników gwarowych mocno zaważyła metoda opisu stosowana w Słowniku języka litewskiego (Lietuvių kalbos žodynas). Z tej tradycji czerpany jest wzorzec układu alfabetyczno-gniazdowego i utrzymanie jednowyrazowej postaci hasła głównego, a dopiero w dalszej kolejności podawanie związków wyrazowych. Natomiast sposoby definiowania znaczeń w słownikach polskich i litewskich są bardzo zbliżone. Nowością w polskiej leksykografii gwarowej w stosunku do słowników litewskich jest traktowanie jako odrębnych haseł frazeologizmów oraz czasownikowych par aspektowych, a nawet triad. Nasycenie słowników gwarowych terminologią gramatyczną jest różne. Słowniki litewskie mają bogaty zasób tych danych, pełne informacje w sposób usystematyzowany podawane są w leksykonach opracowanych przez Józefa Kąsia, w innych polskich słownikach – wybiórczo. W litewskich słownikach gwarowych stosowana jest łacińska terminologia gramatyczna, co z perspektywy niejęzykoznawcy może być trudne w odbiorze. Podobnie jak zapisywanie cytatów gwarowych, ilustrujących użycia leksemów hasłowych, w pełnej postaci fonetycznej, z zaznaczeniem akcentów. W polskich słownikach regionalnych odchodzi się od tradycji takiego zapisu na rzecz pisowni półfonetycznej, uproszczonej, by ułatwić korzystanie z nich niespecjalistom. Cenną nowością w polskiej leksykografii regionalnej jest uzupełnianie definicji haseł mapami językowymi (Słownik gwar Lubelszczyzny) oraz ilustracjami (bogatą ikonografią o walorach etnograficznych wyróżniają się zwłaszcza słowniki opracowane przez Józefa Kąsia).

EN

The aim of this co-authored article is to provide an overview of contemporary Lithuanian dialect dictionaries in terms of their macro- and microstructure as compared to the concepts of description applied in selected recently published Polish regional dictionaries. The study considers the following issues in a comparative perspective: The range of entries (integral or differential, with selection made by lexicographers according to the adopted criteria). The arrangement of entries (alphabetical, alphabetical-cluster, thematic). The form of headwords (single- or multi-word). The way of defining the meaning (descriptive, synonymic, referential). The choice of textual illustrations and their notation. The use of grammatical information and the level of its complexity. The use of lexical maps and other visuals complementing the content of the definitions of headwords. As discussed, the comparison reveals significant similarities between the concepts of constructing Lithuanian and Polish dialect dictionaries. In both cases lexicographers compile integral dictionaries, which document the entire spoken language of the inhabitants of a given village or area, as well as differentia dictionaries, which focus on dialectal vocabulary. Although there is a preference for the alphabetical arrangement of entries, Polish dialect lexicographers have made some very successful attempts to compile thematic dictionaries (e.g. the ten-volume Dialect Dictionary of the Lublin Region (Słownik gwar Lubelszczyzny)). There are no dictionaries with this type of structure in Lithuanian lexicography. Lithuanian dialect lexicographic practice is strongly influenced by the pattern of description used in the Academic Dictionary of Lithuanian (Lietuvių kalbos žodynas). This tradition is also the source of the mixed alphabetical-cluster arrangement of entries and the single-word form of the headwords, which are followed by phrases. On the other hand, the ways of defining the meaning in the Polish and Lithuanian dictionaries under discussion are very similar. One novelty in Polish dialect lexicography as compared to the Lithuanian dictionaries is the practice of listing phraseologisms and verbal aspect pairs, or even triads, as separate entries. The use of grammatical terminology is not at the same level of complexity. The Lithuanian dictionaries include extensive grammatical information, unlike most of the Polish ones, where it is rather selective, apart from those compiled by Józef Kąś, which contain a full range of such data. The Latin grammatical terminology used in the Lithuanian dictionaries may be difficult to understand for non-linguists. The same applies to quotations illustrating the use of particular lexical items: they are provided in a full phonetic form, including the stress marking. In the case of Polish regional dictionaries, the tradition of such notation has been abandoned in favour of semi-phonetic, simplified spelling in order to make them more accessible to non-specialists. One new feature in Polish dialect lexicography which is worth noting is the visual component: in some dictionaries the definitions of headwords come with lexical maps (e.g. A Dialect Dictionary of the Lublin Region) and illustrations (e.g. the dictionaries compiled by Józef Kąś, which feature visuals of ethnographic value).      

Keywords

EN

turn of the 21st century; dialect and regional lexicography; Lithuanian dialects; Polish dialects; comparative approach

PL

leksykografia gwarowa i regionalna; gwary litewskie; gwary polskie; przełom XX i XXI wieku; ujęcie porównawcze

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Slawistyki PAN
• Journal: Acta Baltico-Slavica
• Year: 2022
• Volume: 46

Dates

published

2022

Contributors

author

Vilija Sakalauskienė

• Lietuvių kalbos institutas [Institute of the Lithuanian Language], Vilnius

• https://orcid.org/0000000204877710

author

Zofia Sawaniewska-Mochowa

• Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences], Warsaw

• https://orcid.org/0000000329166736

References

• Aleksandravičius, J. (2011). Kretingos tarmės žodynas [KrtnŽ]. Lietuvių kalbos institutas.
• Aliūkaitė, D., Meiliūnaitė, V., & Mikulėnienė, D. (2014). Pratarmė. W D. Mikulėnienė & V. Meiliūnaitė (Red.), XXI a. pradžios lietuvių tarmės: Geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas: Žemėlapiai ir jų komentarai (ss. 17–22). Leidykla „Briedis”.
• Aliūkaitė, D., & Mikulėnienė, D. (2014). Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. W D. Mikulėnienė & V. Meiliūnaitė (Red.), XXI a. pradžios lietuvių tarmės: Geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas: Žemėlapiai ir jų komentarai (ss. 257–262). Leidykla „Briedis”.
• Bartmiński, J., & Chlebda, W. (2008). Jak badać językowo-kulturowy obraz świata Słowian i ich sąsiadów. Etnolingwistyka: Problemy języka i kultury, 20, 11–27.
• Chlebda, W. (2010). Autorski glosariusz ważniejszych terminów. W W. Chlebda (Red.), Na tropach reproduktów: W poszukiwaniu wielowyrazowych jednostek języka (ss. 137–140). Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
• Dunaj, B. (Red.). (1996). Słownik współczesnego języka polskiego. Wydawnictwo Wilga.
• Hentschel, G., Tambor, J., & Fekete, I. (2022). Das Schlesische und seine Sprecher / Śląski lekt i jego użytkownicy. Peter Lang Verlag.
• Jakaitienė, E. (2005). Leksikografija. Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
• Karaś, H. (2011). Polska leksykografia gwarowa. Wydano nakładem Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
• Karaś, H. (2015). Zadania dialektologii w zakresie ginących gwar. Gwary Dziś, 7, 83–95. Pobrano 26 października 2022, z https://pressto.amu.edu.pl/index.php/gd/article/view/20210/
• Kąś, J. (2011). Słownik gwary orawskiej [SGO] (2. wyd., T. 1‒2). Księgarnia Akademicka.
• Kąś, J. (2014). Gwara w słowniku gwarowym. W M. Rak & K. Sikora (Red.), Badania dialektologiczne: Stan, perspektywy, metodologia: Materiały konferencji naukowej „Gwara i tekst”, Kraków, 27–28 września 2013 r. (ss. 23–31). Księgarnia Akademicka.
• Kąś, J. (2015‒2019). Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej [ILGKP] (T. 1–12). Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu.
• Kąś, J. (2021). Ikonografia w słowniku gwarowym. Gwary Dziś, 14, 265‒276. https://doi.org/10.14746/gd.2021.14.23
• Kobus, J., & Gniazdowski, T. (Red.). (2018). Słownik języka mieszkańców okolic Gniezna: Święta, wierzenia i przesądy. Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
• Kobus, J., & Stępień, M. (Red.). (2018). Słownik języka mieszkańców okolic Czerniejewa: Praca na roli i w gospodarstwie. Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
• Kurek, H. (2021). Polskie miasta i wsie XXI wieku: Zacieranie się granic, języków i kultur. Slavia Meridionalis, 21, Article 2402. https://doi.org/10.11649/sm.2402
• Labutis, V. (2002). Daukšių krašto žodynas [DkšŽ]. Alma littera.
• Leskauskaitė, A., & Ragaišienė, V. (2016–2019). Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas [PPAŽ] (T. 1–2). Lietuvių kalbos institutas.
• Liutkevičienė, D., Murmulaitytė, D., Sakalauskienė, V., Gritėnienė, A., Gaidienė, A., Daugirdienė, D., & Jonušys, L. (Red.). (2013 obecnie). Bendrinės lietuvių kalbos žodynas [BLKŽ] [Zasób elektroniczny]. Lietuvių kalbos institutas. https://ekalba.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/
• Markevičienė, Ž., & Markevičius, A. (2014). Vidiškių šnektos žodynas [VdšŽ]. Lietuvos edukologijos universitetas; Lietuvių kalbos institutas.
• Mędelska, J., & Marszałek, M. (2020). Łbem muru nie przebijesz: Na tropach frazematyki północnokresowej końca XX wieku. Acta Baltico-Slavica, 44, 1–25. https://doi.org/10.11649/abs.2020.001
• Mikulėnienė, D., Grumadienė, L., Morkūnas, K., & Vidugiris, A. (Red.). (2005–2010). Dieveniškių šnektos žodynas [DvŽ] (T. 1–2). Lietuvių kalbos institutas.
• Naktinienė, G., Paulauskas, J., Petrokienė, R., Vitkauskas, V., & Zabarskaitė, J. (Red.). (2005). Lietuvių kalbos žodynas: Elektroninis variantas [LKŽe] (T. 1–20). Lietuvių kalbos institutas. https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ (Oryginalna praca opublikowana 1941–2002).
• Naktinienė, G., Paulauskas, J., Petrokienė, R., Vitkauskas, V., & Zabarskaitė, J. (Red.). (2018). Lietuvių kalbos žodynas: Elektroninis variantas [LKŽe] (Wydanie zaktualizowane, T. 1–20). Lietuvių kalbos institutas. https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ (Oryginalna praca opublikowana 1941–2002).
• Naktinienė, G., Paulauskienė, A., & Vitkauskas, V. (1988). Druskininkų tarmės žodynas [DrskŽ]. Mokslas.
• Osowski, B. (Red.). (2018a). Gospodarz: Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
• Osowski, B. (Red.). (2018b). Gospodyni: Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
• Osowski, B. (Red.). (2019). W kuchni u pleszewian: Słownik języka i kultury mieszkańców powiatu pleszewskiego. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
• Pelcowa, H. (2012–2022). Słownik gwar Lubelszczyzny [SGL] (T. 1–10). Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
• Pelcowa, H. (2021). Hasło w słowniku gwarowym – problem metodologiczny współczesnej dialektologii. Gwary Dziś, 14, 277–288. https://doi.org/10.14746/gd.2021.14.24
• Petrauskas, J., & Vidugiris, A. (1985). Lazūnų šnektos žodynas [LzŽ]. Mokslas.
• Pupkis, A. (Red.). (2008–2009). Kazlų Rūdos šnektos žodynas [KzRŽ] (T. 1–2). Lietuvių kalbos institutas.
• Pupkis, A., & Sakalauskienė, V. (Red.). (2003‒2006). Zanavykų šnektos žodynas [ZanŽ] (T. 1–3). Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas; Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.
• Rak, M. (2021). Dialektologia wobec zmian językowych na polskiej wsi: Jak mogłoby wyglądać nowe spojrzenie? Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis: Studia Linguistica, 2021(16), 173–184. https://doi.org/10.24917/20831765.16.15
• Sakalauskienė, V. (2014). Lietuvių tarminių žodynų tipai ir jų rengimo principai. W R. Petrokienė (Red.), Leksikografija ir leksikologija (T. 4, ss. 141–157). Lietuvių kalbos institutas.
• Sakalauskienė, V. (2018). Žmogaus konceptualizavimas vakarų aukštaičių kauniškių šnektų žodynuose. W R. Bakšienė & N. Morozova (Red.), Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos (T. 5, ss. 167–188). Lietuvių kalbos institutas.
• Sakalauskienė, V. (2021). ŽMOGAUS vaizdinys lietuvių tarmių leksikografiniuose šaltiniuose: Etnolingvistinis ir semantinis aspektas. Lietuvių kalbos institutas.
• Sawaniewska-Mochowa, Z. (Red.). (2017). Słownik gwary i kultury Kujaw: T. 1. A–H [SGKK]. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
• Sawaniewska-Mochowa, Z., & Siewert-Kowalkowska, K. (2021). Germanizmy emotywne w gwarach kujawskich: Nazwy osób. LingVaria, 16(2/32), 133–148. https://doi.org/10.12797/LV.16.2021.32.12
• Stamirowska, Z., Perzowa, H., Kołodziejczykowa, D., & Sobolewska, K. (Red.). (1987–2021). Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur [SGOWM] (T. 1–8). Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk; Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk.
• Švambarytė-Valužienė, J. (2006). Išsamusis tarmės žodynas: Leksikos pateikimo problemos. W N. Birgiel & M. Kozak (Red.), Prace bałtystyczne. T. 3. Język, literatura, kultura (ss. 259–269). Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
• Tyrpa, A. (2016). Słowniki gwarowe a tożsamość regionalna. W M. Dziekanowska & M. Wójcicka (Red.), Tradycja dla współczesności: T. 9. Tożsamości społeczno-kulturowe – kreacja i komunikacja (ss. 125–138). Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
• Vanagienė, B. (2014–2015). Šiaurės vakarų žemaičių žodynas [ŠvakžŽ] (T. 1–2). Lietuvių kalbos institutas.
• Vidugiris, A. (1998). Zietelos šnektos žodynas [ZtŽ]. Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas.
• Vilutytė, A. (2008). Kaltanėnų šnektos žodynas [KltŽ]. Lietuvių kalbos institutas.
• Vitkauskas, V. (1976). Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas [DūnŽ]. Mokslas.
• Vosylytė, K. (2007–2013). Kupiškėnų žodynas [KpŽ] (T. 1–4). Lietuvių kalbos institutas.
• Wronicz, J. (Red.). (2016–2017). Słownik gwar małopolskich [SGM] (T. 1–2). Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk.
• Zubaitienė, V. (2014). Lietuvių leksikografija: Istorija ir dabartis: Mokomoji knyga. Vilniaus universiteto leidykla.

Identifiers

DOI

10.11649/abs.2823

Biblioteka Nauki

38455509