Geneza i znaczenie godła państwowego. Uwagi historyka i heraldyka w sprawie artykułu 28. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. i artykułu 2 projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej z 2021 r.

• Authors: Marek Adamczewski

Abstracts

EN

Since 1952 or 1955, Poland has not – in the legal sense – had a coat of arms. Its function is fulfilled by the emblem. The removal of the coat of arms from the regulations after the political changes seemed to be a repression of the White Eagle, a symbol of Polish statehood since 1295, resulting from the hostility of Poland’s rulers at the time to the ‘feudal’ coat of arms. Analysing the matter from another angle, it can be argued that by simplifying the 1927 regulation on the emblems of the Republic in 1955, its heraldic correctness was destroyed. The constitutional provision on the emblem of the Republic (Art. 28), in force since 1997, prevents – as some read the article – the creation, by means of a law, of a state coat of arms and other symbols (e.g. the flag of the Republic) from the group of historical signs of Poland. The authors of the bill on the symbols of the Republic in 2021 considered that Art. 28 of the Constitution did not prohibit the expansion of the ensemble of symbols and – in view of this interpretation – tried to restore the coat of arms and the flag to Poland. They were criticised for this, and the draft law on the symbols of the Republic – also for other reasons – was rejected. The lexical analysis of the meaning of the word emblem and the revelation of the reasons that guided the creators of heraldic legislation from between the wars when selecting words for the legislation created at the time confirms, in the opinion of the historian, the rationality of the interpretation of Art. 28 of the Constitution proposed in 2021. If the findings of the article on the origins and meaning of the emblem with a broad understanding of the term convince lawyers and legislators, the way will be open to write a new law on the White Eagle, consistent with the expectations of historians and correct in terms of regulations.

PL

Od 1952 lub 1955 r. Polska nie ma – w sensie prawnym – herbu. Jego funkcję pełni godło. Usunięcie po zmianach ustrojowych herbu z przepisów wydawało się represją wobec Orła Białego, symbolu państwowości polskiej od 1295 r., wynikającą z wrogości wówczas rządzących Polską wobec „feudalnego” herbu. Analizując tę rzecz z innej strony, można dowodzić, że upraszczając w 1955 r. przepis o godłach Rzeczypospolitej z 1927 r., ówczesny prawodawca zniszczył jego heraldyczną poprawność. Obowiązujący od 1997 r. przepis konstytucyjny o godle Rzeczypospolitej (art. 28) uniemożliwia – jak niektórzy odczytują ten artykuł – stworzenie za pomocą ustawy herbu państwowego i innych symboli (np. chorągwi Rzeczypospolitej) z zespołu historycznych znaków Polski. Autorzy projektu Ustawy o symbolach państwowych w 2021 r. uznali, że art. 28. Konstytucji nie zabrania poszerzenia zespołu symboli i – wobec takiej interpretacji – spróbowali przywrócić Polsce herb i chorągiew. Zostali za to skrytykowania, a projekt ustawy o symbolach państwowych – także z innych powodów – został odrzucony. Analiza leksykalna znaczenia słowa godła i ujawnienie powodów, którymi kierowali się twórcy przepisów heraldycznych z międzywojnia podczas dobierania słów do tworzonych wówczas przepisów, potwierdza – zdaniem historyka – racjonalność interpretacji art. 28. Konstytucji, którą zaproponowano w 2021 r. Jeśli ustalenia z artykułu o genezie i znaczeniu godła w sprawie szerokiego rozumienia słowa godło przekonają prawników i legislatorów, to droga do napisania nowej ustawy o Orle Białym, zgodnej z oczekiwaniami historyków i poprawnej w zakresie przepisów, zostanie otwarta.

Keywords

PL

Orzeł Biały; godło państwowe; polskie symbole państwowe; Konstytucja RP

EN

White Eagle; state emblem; Polish state symbols; Constitution of the Republic of Poland

• Publisher: Wydawnictwo Adam Marszałek
• Journal: Przegląd Prawa Konstytucyjnego
• Year: 2025
• Issue: 2(84)
• Pages: 69-87

Dates

published

2025

Contributors

author

Marek Adamczewski

• Uniwersytet Łódzki

• https://orcid.org/0000000272305220

References

• Arct M., Nowoczesna encyklopedia ilustrowana, Warszawa 1938.
• Arct M., Słownik ilustrowany języka polskiego, Warszawa 1916.
• Arct M., Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1936.
• Czartoryski A.K., Myśli o pismach polskich z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materyach, Wilno 1812.
• Encyklopegja popularna ilustrowana, t. 2, Warszawa 1910.
• Gierach E., Opinia dotycząca petycji dotyczącej przywrócenia do życia publicznego symbolu narodowego Chorągwi Rzeczypospolitej, Warszawa 2018, sygn. BAS-WAKiU-744/18.
• Godło [w:] Słownik polszczyzny XVI wieku, https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/53184#znaczenie-1.
• Grabowski R., Polskie symbole narodowe i państwowe. Geneza, ewolucja, stan prawny, „Przegląd Prawa i Administracji” 2011, t. 87.
• Grabowski R., Status prawny polskich symboli narodowych i państwowych, Toruń 2023.
• Kilińska-Pękacz A., Prawnokarna ochrona symboli państwowych, „Prokuratura Krajowa” 2015, nr 4.
• Kosińska A.M., Ochrona prawna hymnu narodowego jako elementu dziedzictwa narodowego – jej charakterystyka i funkcje, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2014, nr5 (21).
• Krzyżanowski S., Słownik heraldyczny dla pomocy w poszukiwaniach archeologicznych, Kraków 1870.
• Lelewel J., Herby w Polszcze [w:] Polska. Dzieje i rzeczy jej rozpatrywane przez Joachima Lelewela, t. 4, Poznań 1856.
• Linde S.B., Słownik języka polskiego, t. 1, cz. 2, Warszawa 1808.
• Orzeł Biały. Źródła do historii herbu państwa polskiego (1815–2015), red. M. Adamczewski, t. 1 Orzeł Biały 1815–1914, opr. S. Górzyński, Warszawa 2021.
• Sarnecki P., Artykuł 28 [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 1, Wstęp, Art. 1–29, Warszawa 2016.
• Semkowicz W., Encyklopedja nauk pomocniczych historii, [Warszawa] 1924 (maszynopis).
• Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11, Warszawa 1958–1969, https://sjp.pwn.pl/doroszewski/godlo;5430863.html.
• Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński i W. Niedźwiedzki, t. 1, Warszawa 1900.
• Słownik języka polskiego PWN, red. M. Szymczak, t. 1, Warszawa 1988.
• Szymański J., Reddidit victricia signa Polonis. W sprawie konstytucyjnego zapisu o znakach Rzeczypospolitej, „Komisja Konstytucyjna. Biuletyn” 1990, nr 6.
• Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, t. 27–28, Warszawa 1901.
• Wiszowaty M.M., Symbole państwowe III Rzeczypospolitej Polskiej, „Państwo i Prawo” 2011, z. 7–8.
• Zakończone konsultacje publiczne. Projekt ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej; Raport z konsultacji projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, https://bip.mkidn.gov.pl/pages/legislacja/wykaz-projektowpoddawanych-konsultacjom-publicznym/zakonczone-konsultacje-publiczne.php?p=3610.
• Zgoliński I., Prawnokarna ochrona symboli państwowych, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie” 2019, t. 12, nr 1.

Identifiers

DOI

10.15804/ppk.2025.02.05

Biblioteka Nauki

61426348