PL EN


2019 | 31 |
Article title

O wykładnikach miary w polszczyźnie

Content
Title variants
Languages of publication
PL
Abstracts
PL
W artykule ukazano, w jaki sposób użytkownicy polszczyzny określają ilość/wielkość obiektów i zjawisk. Stwierdzono, że wykorzystują do tego celu bogaty zasób jednostek miary, które są swoistym wynalazkiem myśli ludzkiej wynikającym z potrzeby wyrażania ilościowych aspektów istnienia świata. W zależności od natury mierzonych bytów, zastosowanych sposobów mierzenia oraz realizowanych potrzeb poznawczych i intencji komunikacyjnych ludzie operują różnymi miarami. Są wśród nich zarówno tzw. konwencjonalne jednostki miary – o ściśle określonej wartości, służące do pomiaru określonej wielkości (np. sekunda do pomiaru czasu), stosowane w komunikacji przede wszystkim profesjonalnej (często międzynarodowej); jak też tzw. niekonwencjonalne jednostki miary – o mało precyzyjnej (z naukowego punktu widzenia) wartości, powszechnie używane do określania różnorodnych parametrów rzeczywistości, np. nazwy części ciała (garść orzechów), nazwy pojemników i opakowań (kubek herbaty, tubka farby), nazwy jednostek materii (główka kapusty, kromka chleba), nazwy części (kawałek mięsa), nazwy zbiorów (góra kamieni). Oba typy jednostek miary stanowią zbiór otwarty – powiększaniu ich zasobów sprzyjają zarówno procesy językowe (np. derywacji semantycznej i słowotwórczej), jak i pozajęzykowej (intensywny rozwój nauki i techniki, który prowadzi do zwiększania stopnia specjalizacji pomiarów).
EN
This study is concerned with how speakers of Polish refer to the number/size of objects and phenomena. They make use of the rich repertoire of units of measurement: a peculiar invention of human thought that meets the need to relate to quantities. Depending on the nature of the phenomena being measured or quantified, the methods of measurement being employed, cognitive needs, and communicative intentions, people use various kinds of measurement. These include conventional units of precise values, designed to measure specific values (e.g. sekunda ‘second’ to measure time), mainly used in professional (often international) communication, but also unconventional units of scientifically imprecise values, commonly used to relate to various parameters, e.g. names of body parts (garść orzechów ‘a handful of nuts’), names of containers (kubek herbaty ‘a mug/cup of tea’, tubka farby ‘a tube of paint’), names of units of substances (główka kapusty ‘a head of cabbage’, kromka chleba ‘a slice of bread’), names of parts (kawałek mięsa ‘a piece of meat’) or collections (góra kamieni ‘a heap of rocks’). Both sets of units are open-ended: they are enlarged as a result of linguistic processes (e.g. semantic and word-formational derivation) or non-linguistic ones (scientific and technological progress, which leads to ever more precise measurements).
Year
Volume
31
Physical description
Dates
published
2019
online
2019-10-11
Contributors
References
  • Arystoteles, 1990, Dzieła wszystkie, t. 1. Kategorie. Hermeneutyka. Analityki pierwsze. Analityki wtóre. Topiki. O dowodach sofistycznych. Przekłady, wstępy i komentarze Kazimierz Leśniak, Warszawa.
  • Bartmiński Jerzy, 1993, Styl potoczny, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2. Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław, s. 113–134 [wyd. 2. jako Współczesny język polski, Lublin 2001].
  • Bartmiński Jerzy, 2009, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, Londyn (reprinted 2010, wyd. w USA – 2012).
  • Bednarek Adam, 1994, Leksykalne wykładniki parametryzacji świata. Studium semantyczne, Toruń.
  • Derwojedowa Magadalena, 2011, Grupy liczebnikowe we współczesnym języku polskim. Zarys opisu zależnościowego, Warszawa.
  • Grzegorczykowa Renata, 1996, Filozoficzne aspekty kategoryzacji, [w:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin, s. 11--26.
  • Grzegorczykowa Renata, Szymanek Bogdan, 1993, Kategorie słowotwórcze w perspektywie kognitywnej, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2. Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław, s. 459–476 [wyd. 2. jako Współczesny język polski, Lublin 2001].
  • Handke Kwiryna, 1994, Element „nieokreśloności” w określaniu miar w kolokwialnej polszczyźnie, [w:] Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Zbiór studiów, red. Kwiryna Handke, Hanna Dalewska-Greń, Warszawa, s. 163–181.
  • Jawór Agnieszka, 2010, Antropometryczne nazwy miar w polszczyźnie, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 22, s. 183–193.
  • Kant Immanuel, 2001, Krytyka czystego rozumu. Z oryginału niemieckiego przełożył oraz wstępem i przypisami opatrzył Roman Ingarden, Kęty.
  • Kula Witold, 1970, Miary i ludzie, Warszawa.
  • Langacker Ronald W., 1987, Foundations of Cognitive Grammar, vol. 1. Theoretical Prerequisites, Stanford.
  • Liczba, ilość, miara, Materiały z konferencji Naukowej w Jadwisinie, 11--13 maja 1972 r., 1973, red. Zuzanna Topolińska, Maciej Grochowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Moszyński Kazimierz, 1934, Kultura ludowa Słowian. Cz. 2: Kultura duchowa, z. 1, Kraków.
  • NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego, http://www.nkjp.uni.lodz.pl. (wyszukiwania 2013–2017).
  • Nowosad-Bakalarczyk Marta, 2018, Kategoria ilości i jej wykładniki we współczesnej polszczyźnie, Lublin.
  • Pajdzińska Anna, 1990, Antropocentryzm frazeologii potocznej, „Etnolingwistyka” 3, s. 59–68.
  • Rzepa Teresa, 1986, Orientacja w miarach rzeczy (cech) i zdarzeń, Poznań.
  • Schabowska Maria, 1967, Rzeczowniki ilościowe w języku polskim, Wrocław–Warszawa– Kraków.
  • SJP Sob – Słownik języka polskiego PWN, 2011, red. Elżbieta Sobol, wydanie zmienione i zaktualizowane, Warszawa.
  • SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i redakcja Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, t. 1. Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996, cz. 2: Ziemia, woda, podziemnie, Lublin 1999, cz. 3: Meteorologia, Lublin 2012, cz. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012, t. 2. Rośliny, cz. 1: Zboża, Lublin 2017, cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, Lublin 2018.
  • Szadura Joanna, 2017, Czas jako kategoria językowo-kulturowa w polszczyźnie, Lublin.
  • USJP – Uniwersalny słownik języka polskiego, 2003, red. Stanisław Dubisz, t. 1–4, Warszawa.
  • Wierzbicka Anna, 1987, The Semantics of Quantitative Particles in Polish and in English, [w:] Od kodu do kodu. Prace ofiarowane Profesorowi Olgierdowi Adrianowi Wojtasiewiczowi na 70-lecie jego urodzin, red. Andrzej Bogusławski, Bożena Bojar, Warszawa, s. 175–189.
  • Wierzbicka Anna, 1988, The Semantics of Grammar (Studies in Language Companion Series 18), Amsterdam/Philadelphia.
  • Wierzbicka Anna, 1999, Język – umysł – kultura. Wybór prac, red. Jerzy Bartmiński, Warszawa.
  • Wojtyła-Świerzowska Maria, 1994, Nazwy miar czasu w polszczyźnie, [w:] Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Zbiór studiów, red. Kwiryna Handke, Hanna DalewskaGreń, Warszawa, s. 145–162.
  • WSF – Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami, 2007, oprac. Anna Kłosińska, Elżbieta Sobol, Anna Stankiewicz, Warszawa.
  • WSJP – Wielki słownik języka polskiego, red. Piotr Żmigrodzki, http://www.wsjp.pl/ (wyszukiwania: 2015--2018).
  • Zieniukowa Jadwiga, 1992, Problemy morfologii i znaczenia liczebników w językach słowiańskich. Polskie i rosyjskie liczebniki zbiorowe, [w:] Synchroniczne badania porównawcze systemów gramatycznych języków słowiańskich. Zbiór studiów, red. Iryda Grek-Pabisowa, Lew N. Smirnow, Warszawa, s. 83–101.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_et_2019_31_101
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.