PL EN


2017 | 72 |
Article title

Samorząd miasta Krakowa w czasach przedprzemysłowych

Authors
Content
Title variants
Languages of publication
DE
Abstracts
DE
Die Stadt Krakau funktionierte seit ihrer Lokation (1257) bis zur Verfassung vom 3. Mai 1791 nach Magdeburger Recht, aber auch die örtlichen Zünfte besaßen eine Stadtgemeindeordnung. In der Anfangszeit der Lokationsstadt spielten Erbvögte und die sog. Gerichtsbank die Hauptrolle. Nach der Konfiszierung des Vogtamtes durch Herzog Władysław Łokietek (Ellenlang) im Jahre 1312 infolge einer Rebellion des Vogtes Albert kam es dann zur Degradierung dieses Organs. Seitdem übten die Vögte nur noch Gerichts- und Polizeifunktionen aus und waren vom Stadtrat abhängig.Dieses Organ war kurz nach der Lokation der Stadt entstanden. Anfangs vom Vogt ernannt und danach durch Kooptierung ergänzt, war es ein echter Repräsentant der Stadtbewohner. Eine Konsequenz der Rebellion des Vogtes Albert war der Verlust der vollen Autonomie der Stadtgemeinde, und von nun ab ernannte den Rat alljährlich der Herrscher oder sein Beamter, seit dem 15. Jahrhundert der Krakauer Wojewode, der acht amtierende Ratsherren auswählte, während die vorher amtierenden Ratsherren, die in diesem Jahr nicht ausgewählt wurden, einen 16 Personen starken Altenrat bildeten. Das Amt war auf Lebenszeit. Erst Ende des 17. Jahrhunderts erlangte der Rat das Recht, neue Ratsherren zu wählen. Dieses Organ erlangte eine privilegierte Position in der Stadt und konzentrierte in seiner Hand alle wichtigsten Kompetenzen, darunter die Nominierung der Schöffen und der Berufsbeamten mit dem Schreiber und dem Syndikus an der Spitze, sowie die Vertretung der Stadt in den Kontakten nach außen. Von einer zahlenmäßig kleinen Gruppe von Familien besetzt, wurde es zu einer oligarchischen Institution, die sich hauptsächlich um die Interessen der eigenen Gruppe kümmerte, zum Nachteil der meisten Bürger, die erst nach Konflikten im 16. Jahrhundert das Recht auf Kontrolle der öffentlichen Finanzen durch eine als Quadragintavirat bezeichnete eigene Vertretung erlangten. Schließlich bildete sich in de zweiten Hälfte des 17. Jahrhunderts eine breite Vertretung des einfachen Volkes – der communitas – heraus, die die Funktionen des Quadragintavirats übernahm. Diese Institutionen wachten über die Autonomie der Stadtgemeinde und gestalteten über Jahrhunderte hinweg die bürgerlichen Haltungen der Krakauer.
EN
The city of Cracow functioned from the times of its founding (1257) to the Constitution of 3 May 1791 on the Magdeburg Law, but the municipality also had local characteristics. In the beginning of the city’s founding, the main role was played by hereditary mayors (wójt) and courtroom juries. After Władysław the Short had confiscated the mayor’s office in 1312, as a result of a rebellion of Mayor Albert, the degradation of this body followed. From that time, the mayors performed only judicial and police function and they were dependent on city council.This body was created shortly after the city had been founded. Initially appointed by the mayor and then by co-optation, it was the real representative of citizens. As a consequence of the rebellion of Mayor Albert, the municipality lost its entire autonomy; thereafter, the council was annually appointed by the monarch or his official, from the 15th century – by the governor (wojewoda) of Cracow, who selected 8 councillors-in-office (rajca) while the councillors, who had been in office previously, but were not selected in that given year, formed a 16-person old council. It was a lifelong office. Only towards the end of the 17th century the council retrieved the right to choose new councillors. The body gained a privileged position in the city, accumulating in its hands all the most important competences, including nominations for aldermen and professional officials, with a scribe and liquidator at its forefront, but also the representation of the city in external affairs. Staffed with a small group of families, it became an oligarchic institution, advocating mainly the interests of its own group to the disadvantage of the entire population who, after all the conflicts, received in the 16th century a right to control public finances and their own representatives who became referred to as a quadragintavirate. Finally, in the second half of the 17th century a broader representation of common people was formed – communitas – which took over the function of the quadragintavirate. These structural institutions have upheld the autonomy of the municipality and for centuries have shaped civic attitudes of the inhabitants of Cracow.
PL
Miasto Kraków funkcjonowało od czasu lokacji (1257) do Konstytucji 3 Maja (1791) na prawie magdeburskim, ale ustrój gminy miejskiej miał także cechy lokalne. W początkach miasta lokacyjnego główną rolę odgrywali wójtowie dziedziczni i ława sądowa. Po konfiskacie wójtostwa przez księcia Władysława Łokietka w 1312 r., będącej skutkiem buntu wójta Alberta, nastąpiła degradacja tego organu. Odtąd wójtowie pełnili tylko funkcje sądowe i policyjne i byli zależni od rady miejskiej.Ten organ powstał wkrótce po lokacji miasta. Początkowo mianowany przez wójta, a następnie przez kooptację, był rzeczywistym reprezentantem obywateli. Konsekwencją buntu wójta Alberta była utrata pełnej autonomii gminy miejskiej. Odtąd radę mianował corocznie władca lub jego urzędnik; od XV w. wojewoda krakowski wybierał 8 rajców urzędujących, a rajcy wcześniej urzędujący, nie wybrani w tym roku, tworzyli 16-osobową radę starą. Urząd był dożywotni. Dopiero w końcu XVII w. rada odzyskała prawo do wyboru nowych rajców. Organ ten zyskał uprzywilejowaną pozycję w mieście, skupiając w swoich rękach wszystkie najważniejsze kompetencje, w tym nominacje ławników i urzędników zawodowych, z pisarzem i syndykiem na czele, a także reprezentację miasta w kontaktach zewnętrznych. Obsadzany przez nieliczną grupę rodzin, stał się instytucją oligarchiczną, zabiegającą głównie o interesy własnej grupy na niekorzyść ogółu obywateli, którzy po konfliktach uzyskali w XVI w. prawo do kontroli finansów publicznych przez własną reprezentację, zwaną quadragintaviratem. Wreszcie w drugiej połowie XVII w. wykształciła się szersza reprezentacja pospólstwa (communitas), która przejęła funkcje quadragintaviratu. Te instytucje ustrojowe stały na straży autonomii gminy miejskiej i kształtowały przez wieki postawy obywatelskie krakowian.
Year
Volume
72
Physical description
Dates
published
2017
online
2018-07-03
Contributors
References
  • Quellen
  • Jagiellonen Bibliothek in Krakau, Sign. 5350.
  • Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa 1507–1795 [Rechte, Privilegien und Statuten der Stadt Krakau 1507–1795], t. 1: 1507–1586, z. 1, red. F. Piekosiński Kraków 1890.
  • Literatur
  • Bieniarzówna J., Krakowska rada miejska w czasach saskich [Der Krakauer Stadtrat in der Zeit der Wettiner], „Rocznik Krakowski” 1976, t. 47.
  • Bieniarzówna J., Mieszczaństwo krakowskie XVII w. Z badań nad strukturą społeczną miasta [Die Krakauer Bürgerschaft des 17. Jhs. Zur Forschungen der soziale Struktur der Stadt], Kraków 1968.
  • Bieniarzówna J., Malecki J.M., Dzieje Krakowa [Geschichte der Stadt Krakau], t 2: XVI–XVIII w., Kraków 1984.
  • Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej [Die Geschichte der Städten und Stadtbürger in Polen vor den Teilungen], Wrocław 1986.
  • Bukowski W., Salomonowie herbu Łabędź. Ze studiów nad patrycjatem krakowskim wieków średnich [Die Familie Salomon mit Wappen Łabędź. Zur Studien über dem Krakauer Patriziat im Mittelalter], [in:] Cracovia. Polonia. Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej [Festschrift für Jerzy Wyrozumski], Kraków 1995.
  • Bukowski W., Noga Z., Ustrój miasta Krakowa w XIII–XVIII wieku [Die Grundordnung der Stadt Krakau in 13.–8. Jh.], [in:] Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791 [Krakau europäische Stadt des Magdeburger Rechts 1257–1791], Kraków 2007.
  • Krzyżanowski S., O sejmikowaniu mieszczaństwa krakowskiego [Über Parlamentarismus der Krakauer Stadtbürger], „Rocznik Krakowski” 1899, t. 2.
  • Niwiński M., Wójtostwo krakowskie w wiekach średnich [Das Krakauer Vogtamt im Mittelalter], Kraków 1938.
  • Noga Z., Krakowska rada miejska w XVI wieku. Studium o elicie władzy [Der Krakauer Rat im 16. Jh. Studium über die Herschaftselite], Kraków 2003.
  • Noga Z., Rola samorządu w rozwoju miasta w XIII–XVIII wieku [Die Rolle der Selbsverwaltung in der Entwicklung der Stadt], [in:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta [Krakau. Neue Studien über die Stadtentwicklung], red. J. Wyrozumski, Kraków 2007.
  • Noga Z., Urzędnicy miejscy Krakowa [Die Beamte der Stadt Krakau], cz. 2: 1500–1794, Kraków 2008.
  • Ptaśnik J., Dokumenty objaśniające Quadragintavirat w Krakowie i Lwowie [Die Urkunden erläuternd Quadragintavirat, in Krakau und in Lemberg], „Kwartalnik Historyczny” 1925, t. 39.
  • Ptaśnik J, Kilka słów o dawnej radzie [Ein paar Worte über den ehemaligen Rat], [in:] Obrazki z przeszłości Krakowa [Bilder aus der Vergangenheit Krakaus], Kraków 1902.
  • Ptaśnik J., Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce [Die Städte und Stadtbürger in der alten Polen], Kraków 1949.
  • Ptaśnik J., Studia nad patrycjatem krakowskim wieków średnich [Studien über dem Krakauer Patriziat des Mittelalters], „Rocznik Krakowski” 1912, t. 15.
  • Ptaśnik J., Walki o demokratyzację Krakowa w wieku XVII–XVIII [Kampf um die Demokratisierung der Stadt Krakau in 17.–18. Jh.], „Kwartalnik Historyczny” 1929, t. 44.
  • Ptaśnik J., Walki o demokratyzację Lwowa od XVI do XVIII wieku [Kampf um die Demokratisierung der Stadt Lemberg in 17.–18. Jh.], „Kwartalnik Historyczny” 1925, t. 39.
  • Rajman J., Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333 [Krakau. Siedlungskomplex, Lokationsprozess, Stadtbürger bis 1333], Kraków 2004.
  • Starzyński M., Krakowska rada miejska w średniowieczu [Der Krakauer Stadtrat im Mittelalter], Kraków 2010.
  • Wyrozumski J., Dzieje Krakowa [Geschichte der Stadt Krakau], t. 1: Kraków do schyłku wieków średnich [Krakau bis Ende des Mittelalters], Kraków 1992.
  • Wyrozumski J., Lokacja czy lokacje Krakowa na prawie niemieckim? [Die Lokation oder die Lokationen Krakaus nach dem deutschen Recht?], [in:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta [Krakau. Neue Studien über die Stadtentwicklung], red. J. Wyrozumski, Kraków 2007.
Document Type
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_f_2017_72_137
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.