Żemła, kołacz, krepel… – wokół dawnego słownictwa związanego z polem tematycznym JEDZENIE obecnego w śląszczyźnie

• Authors: Beata Kiszka-Pytel

Title variants

EN

Żemła, kołacz, krepel... – around the old vocabulary related to the thematic field FOOD – present in the Silesian ethnolect

Abstracts

EN

The aim of the article is to observe changes in the meaning of selected lexical archaisms that are still alive in the Silesian ethnolect, but have been forgotten or going out of use in the general Polish language, particularly those related to the traditional cuisine of the region. The research material was extracted from lexicographical works documenting regional vocabulary, i.e., Mały słownik gwary Górnego Śląska [Little Dictionary of Upper Silesian Dialects], part 1, Słownik gōrnoślōnskij gŏdki [Dictionary of Upper Silesian Godka], and confronted with the lexis collected in Mały słownik gwar polskich [Little Dictionary of Polish Dialects]. The considerations made in the study led to the following findings: the analysed lexical units, which previously enriched the active vocabulary in the general Polish language, still maintain their vitality in the Silesian ethnolect and often acquire new symbolic meaning. Moreover, a conflict between two contrasting cultural tendencies becomes evident – the departure of certain lexemes from the general Polish language into the passive vocabulary, as well as the return to tradition and a trend towards regionalism. The use of historical and linguistic analysis, as well as reference to National Corpus of Polish [Polish Language Corpus PWN], allowed to conclude about determining the limited scope of a given lexical unit.

PL

Celem podjętym w artykule jest obserwacja zmian znaczenia wybranych archaizmów leksykalnych żywych w śląszczyźnie, a zapomnianych lub wychodzących z użycia w polszczyźnie ogólnej, związanych z tradycyjną kuchnią regionu. Materiał badawczy wyekscerpowano z prac leksykograficznych notujących słownictwo regionalne, tj. z Małego słownika gwary Górnego Śląska, cz. 1 oraz ze Słownika gōrnoślōnskij gŏdki i skonfrontowano z leksyką zgromadzoną w Małym słowniku gwar polskich. Rozważania poczynione w opracowaniu doprowadziły do następujących ustaleń: analizowane jednostki leksykalne, dawniej zasilające zasób słownictwa aktywnego w polszczyźnie ogólnej, w śląszczyźnie nadal zachowują swoją żywotność i niejednokrotnie zyskują nowe, symboliczne znaczenie; widoczne jest również ścieranie się dwóch sprzecznych tendencji w kulturze – odchodzenia pewnych leksemów funkcjonujących w języku ogólnopolskim do słownictwa pasywnego, a także powrotu do tradycji i mody na regionalizm. Wykorzystanie analizy historycznojęzykowej i kulturowej oraz odwołanie do Korpusu Języka Polskiego PWN pozwoliło wnioskować o ograniczonym zakresie funkcjonowania danej jednostki leksykalne.

Keywords

EN

lexis; lexical archaisms; etymology; Silesian ethnolect

PL

leksyka; archaizmy leksykalne; etymologia; śląszczyzna

• Publisher: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego
• Journal: Forum Lingwistyczne
• Year: 2024
• Volume: 12
• Issue: 2
• Pages: 1-11

Dates

published

2024

Contributors

author

Beata Kiszka-Pytel

• Uniwersytet Śląski w Katowicach

• https://orcid.org/0000000247696645

References

• Słowniki
• ESJP – Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku. Pobrano 15 maja 2023 z: https://sxvii.pl
• KJP – Korpus Języka Polskiego PWN. Pobrano 12 czerwca 2023 z: https://sjp.pwn.pl/korpus
• MSGGŚ – Cząstka-Szymon, B., Ludwig, J., Synowiec, H. (red.). (2000). Mały słownik gwary Górnego Śląska. Wydawnictwo Leksykon.
• MSGP – Wronicz, J. (red.). (2010). Mały słownik gwar polskich. LEXIS.
• MSZP – Wysocka, F. (red.). (2003). Mały słownik zaginionej polszczyzny. LEXIS.
• SEJPBor – Boryś, W. (2010). Słownik etymologiczny języka polskiego. Wydawnictwo Literackie.
• SGG – Kallus, B. (2015). Słownik gōrnoślōnskij gŏdki. Wydawnictwo Pro Loquela Silesiana.
• SGGZ – Kobylińska, J. (2001). Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej). Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
• SGŚC – Wronicz, J. (red.). (2010). Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego. Wyd. 2. Galeria „Na Gojach”.
• SIJP – Arct, M. (1916). Słownik ilustrowany języka polskiego. T. 1–3. Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie.
• SJP PWN – Słownik języka polskiego PWN. Pobrano 10 września 2022 z: https://sjp.pwn.pl/
• SJPDor – Doroszewski, W. (red.). (1958–1969). Słownik języka polskiego. T. 1–11. Wiedza Powszechna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• SL – Linde, M. S. B. (1807–1816). Słownik języka polskiego. Drukarnia Zakładu Ossolińskich.
• SPXVI – Mayenowa, R. M., Pepłowski, F. (red.). (1966– ). Słownik polszczyzny XVI wieku. T. 1–37. Ossolineum, IBL PAN.
• SStp – Urbańczyk, S. (red.). (1953–2002). Słownik staropolski. T. 1–11. Wydawnictwo IJP PAN.
• SW – (słownik warszawski) Karłowicz, J., Kryński, A., Niedźwiedzki, W. (red.). (1900–1927). Słownik języka polskiego. Warszawa.
• SWil – (słownik wileński) Zdanowicz, A., Bohusz Szyszko, M., Filipowicz, J., Tomaszewicz, W., Czepieliński, F., Korotyński, W., z udz. B. Trentowskiego (1861). Słownik języka polskiego. T. 1–2. Wilno.
• USJP – Dubisz, S. (red.). (2003). Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 1–4. Wydawnictwo Naukowe PWN.
• WSJP – Żmigrodzki, P. (red.). Wielki słownik języka polskiego. Pobrano 12 czerwca 2023 z: https://wsjp.pl/
• Literatura
• Bochnakowa, A. (1984). Terminy kulinarne romańskiego pochodzenia w języku polskim do końca XVIII w. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
• Bockenheim, K. (1998). Przy polskim stole. Wydawnictwo Dolnośląskie.
• Borejszo, M. (2007). Staropolska leksyka kulinarna. Prace Filologiczne, 53, 37–48.
• Burke, P. (2000). Historia i teoria społeczna. PWN.
• Drzał-Sierocka, A. (red.). (2014). W garnku kultury. Rozważania nad jedzeniem w przestrzeni społeczno-kulturowej. Wydawnictwo Katedra.
• Dźwigoł, R. (2013). O jedzeniu i pracy – na podstawie polskich przysłów. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 8, 62–72.
• Gotówka, A. (2015). Archaizmy leksykalne w gwarach góralskich (na przykładzie wybranego słownictwa rodzinnego). LingVaria, 10(19), 207–219.
• Handke, K. (1999). Pojęcie i termin „archaizm” na tle zawartości polskich leksykonów. W: M. Białoskórska (red.), Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny (t. 5: Materiały VII
• Kolokwium Językoznawczego, Gorzów Wielkopolski 16–18 czerwca 1997 r., s. 9–20). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
• Hentschel, G., Tambor, J., Fekete, I. (2022). Śląski lekt i jego użytkownicy. Rozpowszechnienie, postawy społeczne wobec śląszczyzny, żywotność germanizmów w lekcie śląskim. Peter Lang.
• Kasza, M. (2012). Słownik ilustrowany języka polskiego M. Arcta jako dzieło popularnonaukowe 1. połowy XX wieku. Język Polski, 92(1), 43–54.
• Krótki, Z. (2016). Staro- i średniopolskie nazwy ciast. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 11, 75–86.
• Łeńska-Bąk, K. (2010). O pokarmach, smakach i utraconych znaczeniach. Historia kultury sub specie culinaria. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
• Łuc, I. (2007). Obraz kultury materialnej i duchowej Śląska Cieszyńskiego utrwalony w odapelatywnych nazwiskach XIX wieku. Onomastica, 61(1), 153–169.
• Michalska, L. (2014). Na landrynki godom szkloki, z owsa płatki – hawerfloki. Slow Food po Śląsku. W: M. Błaszkowska, K. Kleczkowska, A. Kuchta, M. Kuster, J. Malita, P. Pawlak, I. Pisarek, P. Waczyński (red.), Kultura jedzenia, jedzenie w kulturze (s. 152–159). AT Wydawnictwo.
• Młynarczyk, E. (2013). Nie święci garnki lepią. Obraz rzemiosła utrwalony w polskiej frazeologii. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
• Piela, A. (2016). Pozorna tożsamość. Polskie tradycjonalizmy z semantycznym archaizmem. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
• Przęczek-Kisielak, S. (2021). „Brykała” – zasięg regionalny (krakowski?) i etymologia. Język Polski, 103 (2), 91–109.
• Przybylska, R., Przęczek-Kisielak, S. (2021). Staropolskie słownictwo związane z pieczywem. W: R. Przybylska, D. Ochmann (red.), Polskie kulinaria: aspekty historycznojęzykowe, regionalne i kulturowe (s. 37–56). Wydawnictwo Libron.
• Przymuszała, L., Świtała-Trybek, D. (2021). Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
• Rak, M. (2021). Kulinarne kulturemy – podhalańskie, polskie, słowiańskie. Zarys problematyki. W: R. Przybylska, D. Ochmann (red.), Polskie kulinaria: aspekty historycznojęzykowe, regionalne i kulturowe (s. 159–173). Wydawnictwo Libron.
• Stegner, T. (red.). (2003). W kuchni i za stołem. Dystanse i przenikanie kultur. Wydawnictwo Arche.
• Szczepański, M. S., Śliz, A. (2011). Mozaikowy region etniczny i jego społeczne metamorfozy: przypadek Górnego Śląska. Górnośląskie Studia Socjologiczne. Seria Nowa, 2, 232–249
• Tyrpa, A. (2022). Chleb w świetle polskiej frazematyki gwarowej. Prace Filologiczne, 77, 435–450.
• Witaszek-Samborska, M. (2005). Studia nad słownictwem kulinarnym we współczesnej polszczyźnie. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
• Żarski, W. (2008). Książka kucharska jako tekst. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
• Źródła internetowe
• https://cukierniakrepel.pl/#xl_xr_page_index [data dostępu: 13.06.2023]
• https://gazeta.us.edu.pl/node/260171 [data dostępu: 27.12.2024]
• http://kolocz.info/ [data dostępu: 17.06.2023]
• https://pl.pons.com/t%C5%82umaczenie/polski-niemiecki/natron?bidir=1 [data dostępu: 23.08.2023]
• https://pl.pons.com/t%C5%82umaczenie-tekstu/czeski-polski?q=sko%C5%99ice [data dostępu: 23.08.2023]
• https://primumverbum.pl/slow-food/ [data dostępu: 29.08.2023]
• https://www.eska.pl/slaskie/na-slasku-jemy-kreple-i-basta-paczki-niech-sobie-wcina-polska-aa-ZFyG-PSk5-N9MB.html [data dostępu: 13.06.2023]
• https://www.rybnik.com.pl/wiadomosci,oto-zwyciezca-8222-najlepszo-rybnicko-zymla-8221-poznajcie-sekret-na-smaczna-i-chrupiaca-bulke,wia5-3273-24164.html [data dostępu: 13.06.2023]
• https://www.tarnowskiegory.info/najlepsze-slaskie-ciasto-bedzie-miec-swoje-swieto-w-swierklancu-szykuje-sie-gyburstag-koloca [data dostępu: 17.06.2023]
• https://ukol.pl/materialy-dla-bajs-zymla/ [data dostępu: 22.06.2024]
• http://www.wkrainiesmakow.pl/desery-przepisy/190-kolacz-podhalanski.html [data dostępu: 27.12.2023

Identifiers

DOI

10.31261/FL.2024.12.2.03

Biblioteka Nauki

59445131