Bohemizmy czy latynizmy? Jak potwierdzać lub wykluczać pośrednictwo przy zapożyczeniach

• Authors: Jan German

Title variants

EN

Bohemisms or Latinisms? How to confirm or exclude mediation in borrowings

Abstracts

EN

The paper focuses on Old Polish loanwords of Latin origin connected to religious terminology. Many works on this topic assume that most of these loanwords were borrowed via Czech mediation. However, in recent years, the thesis about the Czech origin of Polish Christianity has been disputed. In this paper I discuss the types of arguments that can be used to confirm or exclude the possibility of Czech mediation for the discussed loanwords: phonetic, morphological, semantic, orthographic, chronological, and extralinguistic arguments. Each type of argument is described, followed by examples from the Old Polish material and evaluated (ex. gr. the phonetic argumentation is generally more useful and compelling than orthographical). In the conclusions I point out the difficulties concerning the study on the possible Czech mediation (relatinization, similarity between Old Czech and Old Polish), and I give examples of loans where mediation can neither be ruled out nor confirmed using any of the arguments mentioned in the article.

PL

Artykuł jest poświęcony wywodzącym się z łaciny zapożyczeniom staropolskim, wchodzącym w skład staropolskiej terminologii chrześcijańskiej. W dotychczasowej literaturze przyjmowano powszechnie, że zdecydowana większość tych pożyczek trafiła do staropolszczyzny przez medium czeskie. W ostatnich latach w badaniach historycznych nasiliła się tendencja do kwestionowania czeskiego pochodzenia chrześcijaństwa na ziemiach polskich. W artykule przedstawiam możliwe argumenty potwierdzające lub wykluczające możliwość czeskiego pośrednictwa w zapożyczaniu staropolskiej terminologii religijnej. Wśród omawianych typów argumentacji znalazły się: fonetyczna, morfologiczna, semantyczna, ortograficzna, chronologiczna oraz pozajęzykowa. Każdy sposób argumentacji został opisany, opatrzony przykładami z materiału staropolskiego i oceniony pod względem przydatności (np. argumentację fonetyczną uważam za przeważnie bardziej przekonującą i użyteczną niż ortograficzną). W części zawierającej wnioski wyjaśniam, z czego wynikają trudności w badaniach nad czeskim pośrednictwem w zapożyczeniach staropolskich (relatynizacja, podobieństwo staropolszczyzny i staroczeszczyzny) i podaję przykłady pożyczek, w których pośrednictwa nie da się ani wykluczyć, ani potwierdzić z użyciem któregokolwiek z wymienionych w artykule argumentów.

Keywords

EN

etymology; loanwords; language contact; Old Polish; Latin

PL

etymologia; zapożyczenia; kontakt językowy; staropolszczyzna; łacina

• Publisher: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego
• Journal: Forum Lingwistyczne
• Year: 2024
• Volume: 12
• Issue: 2
• Pages: 1-11

Dates

published

2024

Contributors

author

Jan German

• Uniwersytet Jagielloński

• https://orcid.org/0000000294623246

References

• Słowniki
• Cange, S. du, benedyktyni ze zgromadzenia Saint-Maur, Carpenterii, P., Henschel, L., Favre. L. et al. (1883–1887). Glossarium mediae et infimae latinitatis. Niort. http://ducange.enc.sorbonne.fr/
• Elektronický slovník staré češtiny (b.d.). Pobrano 21 marca 2024 z: http://vokabular.ujc.cas.cz
• Gebauer, J. (1900–1913/1970). Slovník staročeský (t. 1–2). Praha. https://vokabular.ujc.cas.cz
• Köbler, G. (2014). Althochdeutsches Wörterbuch. http://www.koeblergerhard.de/ahdwbhin.html
• Lewis, Ch. T., Short, Ch. (1879). A Latin dictionary. Oxford. http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059
• Lexer, M. (1872–1878). Mittelhochdeutsches Handwörterbuch. Leipzig. https://www.woerterbuchnetz.de/Lexer
• Liddell, H. G., Scott, R. (1843). A Greek–English lexicon. Oxford. http://stephanus.tlg.uci.edu/lsj/#eid=1
• Niermeyer, J. F. (1976). Mediae latinitatis lexicon minus. E. J. Brill.
• SEBań – Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego (t. 1–2). Wydawnictwo Literackie.
• SGKP – B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski (red.). (1880–1902). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Nakładem F. Sulimierskiego i W. Walewskiego.
• SŁP – Elektroniczny słownik łaciny średniowiecznej w Polsce. (b.d.). Pobrano 12 lutego 2024 z: https://elexicon.scriptores.pl
• Sophocles, E. A. (1900). Greek lexicon of the Roman and Byzantine periods. C. Scribner’s sons.
• SPXVI – M. R. Mayenowa, F. Pepłowski (red.). (1966–2012). Słownik polszczyzny XVI wieku (t. 1–4 – red. komitet redakcyjny, t. 5–17 – red. M. R. Mayenowa, t. 18–34 – red. F. Pepłowski, t 35–36, red. K. Mrowcewicz, P. Potoniec). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• SStp – S. Urbańczyk (red.). (1953–2002). Słownik staropolski (t. 1–11). Zakład Narodowy im. Ossolińskich
• STB – Staročeská textová banka 1.1.22.1 (b.d.). Pobrano 2 kwietnia 2024 z: https://korpus.vokabular.ujc.cas.cz/first_form
• Literatura
• Basaj, M., Siatkowski, J. (2006). Bohemizmy w języku polskim. Słownik. Wydział Polonistyki. Uniwersytet Warszawski
• Brückner, A. (1915). Wpływy języków obcych na język polski. W: J. Łoś (red.), Język polski i jego historia z uwzględnieniem innych języków na ziemiach polskich (s. 100–153). Akademia Umiejętności.
• Brückner, A. (1957). Dzieje kultury polskiej (t. 1: Od czasów prehistorycznych do r. 1506). „Książka i Wiedza” (I wyd.: Kraków 1930).
• German, J. (2022). Czy (i jak) warto jeszcze badać staropolskie latynizmy i grecyzmy? „LingVaria”, 17(1/33), 307–317.
• Haugen, E. (1950). The analysis of linguistic borrowing. „Language”, 26(2), 210–231.
• Jasińska, K., Piwowarczyk, D. (2018). On the relatinization of the Latin term ‘magister’. „Classica Cracoviensia”, 21, 95–106.
• Karpluk, M. (2001). Słownik staropolskiej terminologii chrześcijańskiej. Wydawnictwo Naukowe DWN.
• Klemensiewicz, Z. (1961). Historia języka polskiego (t. 1). PWN.
• Klich, E. (1927). Polska terminologia chrześcijańska. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
• Nehring, W. (2017). Wpływ języka i literatury staroczeskiej na język i literaturę staropolską. Wydawnictwo Pro.
• Reczek, J. (1968). Bohemizmy leksykalne w języku polskim do końca XV wieku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
• Reczek, J. (1974). „Zjawisko relatynizacji niektórych zapożyczeń polskich”. Język Polski 54, 363-367.
• Rospond, S. (1957): Dawność mazurzenia w świetle grafiki staropolskiej. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
• Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych (b.d.). Pobrano 18 lutego 2024 z: https://rozariusze.ijp.pan.pl
• Sikorski, D. (2012). Początki Kościoła w Polsce. Wybrane problemy. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Identifiers

DOI

10.31261/FL.2024.12.2.11

Biblioteka Nauki

59445127