Supliki z diecezji przemyskiej do Penitencjarii Apostolskiej z XV wieku na tle porównawczym

• Authors: Monika Saczyńska-Vercamer

Title variants

DE

Suppliken aus der Diözese Przemyśl an die Apostolische Pönitentiarie im 15. Jahrhundert im vergleichenden Kontext

EN

Supplications from the Diocese of Przemyśl to the Apostolic Penitentiary in the 15th Century in a Comparative Contex

Abstracts

EN

The subject of the article is a group of about 30 supplications from the Przemyśl diocese from the 15th century, which have been preserved in the archives of the Apostolic Penitentiary. The Przemyśl diocese is a particularly interesting research area due to the diverse religious population living in its area, the coexistence of the Orthodox church organization, as well as close ties (geographical, personal) with Małopolska. It was also a missionary area of the Catholic Church. The number of supplications from the Przemyśl diocese, the smallest among the dioceses of the Lviv archbishopric – less than 30 – is very small compared to the dioceses of the Gniezno archbishopric, but significant (the largest) on the scale of the local metropolis. This should be seen as the result of close ties with the Gniezno metropolis, but the influence (cultural transfer, preaching, care for the cathedral school) of the cathedral chapter environment, which included many outstanding people, such as Mikołaj Wigand, was also significant. The supplications from the Przemyśl diocese illustrate almost the full scale of the authority of the office serving papal reserves. Both broader phenomena (e.g. elite papal privileges) and local specifics (e.g. irregularities in the performance of worship, a specific understanding of marital impediments) are visible. At the same time, they allow us to observe the functioning of canon law in an area that is not only on the periphery of the Western Church.

DE

Gegenstand des Artikels ist eine Gruppe von etwa 30 Suppliken aus der Diözese Przemyśl aus dem 15. Jahrhundert, die in den Archiven der Apostolischen Pönitentiarie erhalten sind. Die Diözese Przemyśl ist ein besonders interessantes Forschungsbereich aufgrund der religiös vielfältigen Bevölkerung auf ihrem Gebiet, der Koexistenz einer orthodoxen kirchlichen Organisation sowie der engen (geografischen und persönlichen) Verbindungen mit Kleinpolen. Es war auch ein Missionsgebiet der katholischen Kirche. Die Zahl der Bittgesuche aus der Diözese Przemyśl, der kleinsten der Diözesen des Erzbistums Lemberg – weniger als 30 – ist im Vergleich zu den Diözesen des Erzbistums Gniezno sehr gering, aber bedeutend (am größten) auf der Ebene einer lokalen Metropole. Dies ist als Folge der engen Verbindung mit der Metropole Gniezno zu sehen, nicht unbedeutend war aber auch der Einfluss (Kulturtransfer, Predigertum, Betreuung der Domschule) des Umfeldes des Domkapitels, in dem es an herausragenden Persönlichkeiten wie Nikolaus Wigandi nicht fehlte. Die Suppliken aus der Diözese Przemyśl veranschaulichen nahezu das gesamte Ausmaß der Befugnisse des Amtes im Dienste der päpstlichen Reservate. Es werden sowohl allgemeinere Phänomene (z.B. elitäre päpstliche Privilegien) als auch lokale Besonderheiten (z.B. Unregelmäßigkeiten im Gottesdienst, spezifisches Verständnis von Ehehindernissen) sichtbar. Gleichzeitig ermöglichen sie es, die Funktionsweise des kanonischen Rechts in einem nicht nur an der Peripherie der westlichen Kirche liegenden Gebiet zu beobachten.

PL

Przedmiotem artykułu jest grupa ok. 30 suplik z diecezji przemyskiej z XV wieku, jakie zachowały się w archiwum Penitencjarii Apostolskiej. Diecezja przemyska jest szczególnie ciekawym obszarem badawczym z uwagi na zróżnicowaną pod względem wyznaniowym ludność zamieszkującą jej teren, współistnienie prawosławnej organizacji kościelnej, a także bliskie związki (geograficzne, osobowe) z Małopolską. Była też obszarem misyjnym Kościoła katolickiego. Liczba suplik z diecezji przemyskiej, najmniejszej spośród diecezji arcybiskupstwa lwowskiego – niecałe 30 – jest bardzo mała w porównaniu z diecezjami arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, ale znacząca (największa) w skali lokalnej metropolii. Trzeba w tym widzieć wynik właśnie bliskich związków z metropolią gnieźnieńską, ale nie bez znaczenia było oddziaływanie (transfer kulturowy, kaznodziejstwo, dbałość o szkołę katedralną) środowiska kapituły katedralnej, w której nie brak było wybitnych osób, jak np. Mikołaj Wigand. Supliki z diecezji przemyskiej obrazują prawie pełną skalę uprawnień urzędu obsługującego rezerwaty papieskie. Widoczne są zarówno zjawiska szersze (np. elitarne przywileje papieskie), jak i specyfika lokalna (np. nieprawidłowości w sprawowaniu kultu, specyficzne rozumienie przeszkód małżeńskich). Jednocześnie pozwalają one obserwować funkcjonowanie prawa kanonicznego na obszarze leżącym nie tylko na peryferiach Kościoła zachodniego.

Keywords

DE

Diözese Przemyśl; Ruthenien; Apostolische Pönitentiarie; Supplik; Dispens; päpstliche Privilegien

PL

diecezja przemyska; Ruś; Penitencjaria Apostolska; suplika; dyspensa; przywileje papieskie

EN

diocese of Przemyśl; Ruthenia; Apostolic Penitentiary; supplication; dispensation; papal privileges

• Publisher: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego
• Journal: Średniowiecze Polskie i Powszechne
• Year: 2024
• Volume: 16
• Pages: 263-286

Dates

published

2024

Contributors

author

Monika Saczyńska-Vercamer

• Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie
• Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie

• https://orcid.org/0000000313166846

References

• Źródła rękopiśmienne
• Città del Vaticano, Archivio della Penitenzieria Apostolica, Registra Matrimonialium et Diversorum, t. 1–50.
• Źródła drukowane
• Bullarium Poloniae, t. 5: 1431–1449, ed. et cur. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, cooper. M. Kowalczyk et A. ac H. Wejs, Fundacja Jana Pawła II. Polski Instytut Kultury / Katolicki Uniwersytet Lubelski, Romae–Lublini 1995.
• Bullarium Poloniae, t. 6: 1447–1464, ed. et cur. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, cooper. P. Sczaniecki et M. Kowalczyk, Fundacja Jana Pawła II. Polski Instytut Kultury / Katolicki Uniwersytet Lubelski, Romae–Lublini 1998.
• Bullarium Poloniae, t. 7: 1464–1471, ed. et cur. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, cooper. J. Smołucha et P. Stanko, Fundacja Jana Pawła II. Polski Instytut Kultury / Katolicki Uniwersytet Lubelski, Romae–Lublini 2006.
• Repertorium Poenitentiariae Germanicum, Bd. 6: Sixtus IV. 1471–1484, bearb. von L. Schmugge und andere, Max Niemeyer Verlag, Tübingen–Berlin–Boston 2006.
• Le suppliche alla Penitenzieria Apostolica provenienti dalla diocesi di Como (1438–1484), a cura di P. Ostinelli, Edizione Unicopli, [Milano] 2003 (Materiali di storia ecclesiastica Lombarda (secoli XIV–XVI), 5).
• Opracowania
• Barycz H., Falkowski (z Falkowa) Jan, w: Polski słownik biograficzny, t. 6, Kraków 1946–1948, s. 360.
• Budzyński Z., Sieć parafialna prawosławnej diecezji przemyskiej na przełomie XV i XVI wieku. Próba rekonstrukcji na podstawie rejestrów podatkowych ziemi przemyskiej i sanockiej, w: Polska – Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa, red. S. Stępień, t. 1, Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu, Przemyśl 1990, s. 135–155.
• Dworzaczek W., Odrowąż Jan ze Sprowy (ok. 1482–1513), w: Polski słownik biograficzny, t. 23, Wrocław 1978, s. 549–550.
• Göller E., Die päpstliche Pönitentiarie von ihrem Ursprung bis zu ihrer Umgestaltung unter Pius V, t. 1–2, Rom 1907–1911.
• Graff T., Episkopat monarchii jagiellońskiej w dobie soborów powszechnych XV wieku, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2008.
• Graff T., Kariera, pochodzenie społeczne i wykształcenie episkopatu metropolii lwowskiej (do 1412 roku halickiej) w pierwszej połowie XV wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 2006, Prace historyczne, 133, s. 31–41.
• Hinschius P., Das Kirchenrecht der Katholiken und Protestanten in Deutschland, Bd. 1, Berlin 1869; Bd. 5, Berlin 1893.
• Janeczek A., Migracje szlachty polskiej na Ruś – w poszukiwaniu awansu społecznego i majątkowego (XIV–XV w.), w: Człowiek w średniowieczu. Między biologią a historią, red. A. Szymczakowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2009, s. 149–167.
• Janeczek A., Udział szlachty w kolonizacji Rusi Koronnej: migracje rodów i ich nowa własność (XIV–XV w.). Próba ujęcia statystycznego, w: Rody na Śląsku, Rusi Czerwonej i w Małopolsce: średniowiecze i czasy nowożytne. Stan badań, metodologia, nowe ustalenia, red. W. Zawitkowska, A. Pobóg-Lenartowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2010, s. 59–91.
• Kiryk F., Odrowąż Jan ze Sprowy (zm. 1485), w: Polski słownik biograficzny, t. 23, Wrocław 1978, s. 549.
• Kiryk F., Sienieński Jan, w: Polski słownik biograficzny, t. 37, Polska Akademia Nauk / Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffela, Warszawa 1996–1997, s. 181.
• Klebowicz G., Organizacja parafialna diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego w XIV–XV wieku, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2013.
• Koczerska M., Rodzina szlachecka w Polsce późnego średniowiecza, Warszawa 1974.
• Kowalski M.D., Proventus Camerae Apostolicae debiti. Opłaty duchowieństwa polskiego na rzecz papiestwa w latach 1417–1484, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Jagellonica”, Kraków 2010.
• Kumor B., Granice metropolii i diecezji polskich 968–1939, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1970, 20, s. 253–374.
• Kurtyka J., Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Wydawnictwo i Drukarnia Secesja, Kraków 1997.
• Kwolek J., Początki biskupstwa przemyskiego, „Nasza Przeszłość” 1975, 43, s. 7–25.
• Łosowska A., Kolekcja Liber legum i jej miejsce w kulturze umysłowej późnośredniowiecznego Przemyśla, Archiwum Państwowe w Przemyślu / Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa–Przemyśl 2007.
• Michalski C., Odrowąż Dobiesław z Żurawicy, w: Polski słownik biograficzny, t. 23, Wrocław 1978, s. 544–545.
• Mironowicz A., Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003.
• Müller W., Organizacja terytorialna diecezji przemyskiej w okresie przedrozbiorowym (1375–1772), „Nasza Przeszłość” 1976, 46, s. 29–52.
• Radzimiński A., Kontakty duchownych ze Stolicą Apostolską. Obrazy z życia średniowiecznego kleru w dokumentach Penitencjarii Apostolskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2020.
• Saczyńska-Kaliszuk M., Sacrum na co dzień – funkcje papieskich przywilejów dla polskich odbiorców indywidualnych w XIV i XV wieku, w: Sacrum. Obraz i funkcja w społeczeństwie średniowiecznym, red. J. Pysiak, A. Pieniądz-Skrzypczak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 360–373.
• Saczyńska-Vercamer M., Władza i grzech. Supliki z terenów metropolii gnieźnieńskiej do Penitencjarii Apostolskiej w XV wieku, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 2021.
• Salonen K., L’attività della Penitenzieria Apostolica durante il pontificato di Pio II (1458–1464), in: La Penitenzieria Apostolica e il suo archivio, a cura di A. Saraco, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano 2012, s. 63–72.
• Salonen K., The Penitentiary as a Well of Grace in the Late Middle Ages. The Exemple of the Province of Uppsala 1448–1527, Academia Scientiarum Fennica, Helsinki 2001.
• Salonen K., Schmugge L., A Sip from the “Well of Grace”. Medieval Texts from the Apostolic Penitentiary, Catholic University of America Press, Washington 2009.
• Schmugge L., Centro e periferia attraverso le dispense pontificie nel secolo XV, in: Vita religiosa e identità politiche: universalità e particolarismi nell’Europa del tardo Medioevo, a cura di S. Gensini, Fondazione Centro di studi sulla civilità del tardo Medioevo, Pisa 1998, s. 33–58.
• Schmugge L., Deutsche Ehen vor römischem Gericht. Matrimonialdispense der Pönitentiarie aus deutschsprachigen Gegenden Europas (1455–1484), in: The Roman Curia, the Apostolic Penitentiary and the Partes in the Later Middle Ages, eds. K. Salonen, Ch. Krötzl, Institutum Romanum Finlandiae, Roma 2003, s. 115–127.
• Schmugge L., Kirche, Kinder, Karrieren. Päpstliche Dispense von der unehelichen Geburt im Spätmittelalter, Artemis und Winkler Verlag, Zürich 1995.
• Schmugge L., Hersperger P., Wiggenhauser B., Die Supplikenregister päpstlichen Pönitentiarie aus der Zeit Pius’ II (1458–1464), Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1996.
• Sikora F., Pilecki Jan h. Leliwa, w: Polski słownik biograficzny, t. 26, Wrocław 1981, s. 256–259.
• Smołucha J., Polityka Kurii rzymskiej za pontyfikatu Piusa II (1458–1464) wobec Czech i krajów sąsiednich. Z dziejów dyplomacji papieskiej w XV wieku, Księgarnia Akademicka, Kraków 2008.
• Sułowski Z., Diecezja przemyska w średniowieczu, „Nasza Przeszłość” 1976, 46, s. 11–28.
• Trajdos T.M., Kapituła katedralna przemyska i kuria biskupia w czasach Władysława Jagiełły, „Przegląd Historyczny” 1997, 88, 3–4, s. 388–413.
• Ülhof W., Irregularität, in: Lexikon für Theologie und Kirche, t. 5, Freiburg im Breisgau 1960, kol. 766–767.
• Urzędnicy małopolscy XII–XIV wieku. Spisy, oprac. J. Kurtyka i in. pod red. A. Gąsiorowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich / Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1995 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII. Spisy, t. 4: Małopolska, z. 1).
• Urzędnicy województwa ruskiego XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Przyboś, Wrocław–Warszawa–Kraków 1987 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII. Spisy, t. 3: Ziemie ruskie, z. 1).
• Wiesiołowski J., Episkopat polski XV w. jako grupa społeczna, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, t. 4, red. S. Kuczyński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1990, s. 236–295.
• Wollmann Ph.Th., Litterae de Apostolischen Pönitentiarie in partibus (1400–1500). Ein Beitrag zur kurialen Diplomatik, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2021.
• Wolny J., Mikołaj Wigand z Krakowa, w: Polski słownik biograficzny, t. 21, Kraków 1976, s. 117.
• Wyczawski H.E., Problem początków diecezji przemyskiej, „Studia Theologica Varsaviensia” 1976, 14, 1, s. 133–143.
• Zutshi P., Inextricabilis curie labyrinthus. The Presentation of Petitions to the Pope in the Chancery and the Penitentiary during the Fourteenth and First Half of the Fifteenth Century, in: Päpste, Pilger, Pönitentiarie. Festschrift für Ludwig Schmugge zum 65. Geburtstag, hrsg. von A. Meyer, C. Rendtel, M. Wittmer-Butsch, Max Niemeyer Verlag, Tübingen 2004, s. 395–410.

Identifiers

DOI

10.31261/SPiP.2024.20.17

Biblioteka Nauki

59252776