Full-text resources of CEJSH and other databases are now available in the new Library of Science.
Visit https://bibliotekanauki.pl

PL EN


2021 | XXII (LXXIII) | 2 (276) | 152-182

Article title

„Dwójka” i miasto. Agendy polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w międzywojennej Bydgoszczy (1920–1939)

Authors

Content

Title variants

EN
Second Department of the Polish General Staff and the City. Polish Military Intelligence and Counterintelligence Agencies in the Interwar Bydgoszcz (1920–1939)
RU
„Двойка” и город. Подразделения польской военной разведки и контрразведки в межвоенном Быдгоще (1920–1939)

Languages of publication

Abstracts

EN
During the interwar period in Bydgoszcz, which had a population of just over 100,000 at the time, at least seven Polish military intelligence and counterintelligence agencies operated in the city. In total, which takes into account personnel changes, several dozen officers from these agencies worked in the city, supported by hundreds of non-commissioned officers and civilian employees. They were a noticeable and specific professional group and their appearance in the city gave rise to it being dubbed “the capital of Polish intelligence”, which was a somewhat exaggerated term as Bydgoszcz never played such a role. The largest intelligence facility in Bydgoszcz was Branch No. 3 of the 2nd Polish Army, which was the border intelligence agency most valued by military superiors between 1930–1939. It was led by one of the most talented and, at the same time, controversial Polish intelligence officers, Major Jan Żychoń (1902–1944), who headed the Polish intelligence services in exile during World War II. The offices of the branch were not public. There were no information boards on the buildings, and no entries in address or telephone books. This article also verifies the hitherto unknown previous locations of the agency, of which there were three, however the first two have been incorrectly identified in the historiography to date.
RU
В насчитывающем чуть более 100 тыс. жителей Быдгоще в межвоенный период действовало не менее семи подразделений польской разведки и контрразведки. Всего с учетом кадровых перестановок в городе работало несколько десятков сотрудников этих служб, которых поддерживали сотни унтер-офицеров и гражданских служащих. Это была заметная и специфическая профессиональная группа. Отсюда и возникло определение этого города – хоть и несколько преувеличенное – „столица польской разведки”. Быдгощ не играл такой крупной роли, но факт в том, что спецслужбы в городе на реке Брда были действительно чрезвычайно многочисленны. На то было несколько причин. Самым крупным разведывательным пунктом в Быдгоще было Подразделение [Экспозитура] II Отдела Войска Польского №3. Это было приграничное разведывательное подразделение, которое очень высоко ценилось военным начальством в 1930–1939 гг. Его работой руководил один из самых талантливых и в то же время вызывающих споры офицеров польской разведки майор Ян Жихонь (1902–1944), который во время Второй мировой войны был фактическим главой польской разведки в изгнании. Месторасположение этой экспозитуры не было явным. На зданиях не было информационных табличек, также не было никаких записей в адресных и телефонных книгах. В данной статье предпринимается попытка верификации существующих версий месторасположения этих разведывательных служб (таких версий было три). Первые две в историографии предыдущего периода были ошибочными.
PL
W liczącej nieco ponad 100 tys. mieszkańców Bydgoszczy działało w dwudziestoleciu międzywojennym co najmniej siedem agend polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego. Ogółem, uwzględniając zmiany kadrowe, w mieście pracowało kilkudziesięciu oficerów tych służb, wspomaganych przez setki podoficerów i pracowników cywilnych. Była to zauważalna i specyficzna grupa zawodowa. Dało to podstawę do określania tego miasta – nieco na wyrost – „stolicą wywiadu polskiego”. Bydgoszcz nie pełniła takiej roli, ale jest faktem, że agendy wywiadu były w mieście nad Brdą wyjątkowo liczne. Największą placówką wywiadu w Bydgoszczy była Ekspozytura Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 3. Była to najwyżej ceniona przez zwierzchników wojskowych agenda wywiadu przygranicznego w latach 1930–1939. Jej pracami kierował jeden z najbardziej utalentowanych, a jednocześnie kontrowersyjnych oficerów wywiadu polskiego, mjr Jan Żychoń (1902–1944), podczas II wojny światowej rzeczywisty szef polskiego wywiadu na uchodźstwie. Siedziby ekspozytury nie były jawne. Na budynkach nie było tablic informacyjnych, nie było też zapisów w księgach adresowych i telefonicznych. Niniejszy tekst poddaje weryfikacji dotychczasowe miejsca jej lokalizacji. Były kolejno trzy. Dwie pierwsze podawano w dotychczasowej historiografii błędnie.

Year

Volume

Issue

Pages

152-182

Physical description

Dates

published
2021

Contributors

  • Akademia Pomorska w Słupsku

References

  • „Relacja nr 2 wicestarosty bydgoskiego Edmunda Nowakowskiego.” W Dywersja niemiecka i zbrodnie hitlerowskie w Bydgoszczy na tle wydarzeń w dniu 3 IX 1939. Oprac. Edward Serwański. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1984.
  • Suski, Julian. W służbie publicznej na dwóch kontynentach. Warszawa: Wyd. Polonia, 1988.
  • Adressbuch Bromberg 1911. Bromberg: A. Dittmann, 1911.
  • Książka adresowa miasta Bydgoszczy na rok 1928. Bydgoszcz: Władysław Weber, 1928.
  • Książka adresowa miasta Bydgoszczy na rok 1933. Bydgoszcz: Władysław Weber, 1933.
  • Księga adresowa miasta Bydgoszczy rocznik 1936/37. Bydgoszcz: Jan Miernik, 1936.
  • Mały rocznik statystyczny 1932. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1932.
  • „Obwieszczenie z 19 VI 1931 r.” Orędownik Miasta Bydgoszczy 47, nr 14 (1931), 185.
  • Rocznik oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
  • Spis abonentów sieci telefonicznej Okręgu Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Bydgoszczy: w marcu 1926 r. Poznań: Reklama Polska, 1926.
  • Wiadomości Statystyczne Miasta Bydgoszczy, nr 2 (1930), 19 (cykliczny dodatek do Orędownika Miasta Bydgoszczy). Bręczewska-Kulesza, Daria, Bogna Derkowska-Kostkowska, K. Bartowski, L. Łbik i P. Winter. Ulica Gdańska. Przewodnik historyczny. Bydgoszcz: Wojewódzki Ośrodek Kultury, 2003.
  • Ćwięk, Henryk. Przeciw Abwehrze. Warszawa: Bellona, 2001.
  • Dubicki, Tadeusz i Andrzej Suchcitz. Oficerowie wywiadu WP i PSZ w latach 1939– 1945. T. 1–4. Łomianki: Wyd. LTW, 2009–2019.
  • Frankiewicz, Czesław. Dzieje Torunia, Bydgoszczy i miast okolicznych. Oprac. Marian Z. Arendt. Dzieje miast Rzeczypospolitej Polskiej. Polska w słowie i obrazach, t. 4. Poznań: „Dzieje Miast Rzeczypospolitej Polskiej”, 1930.
  • Gondek, Leszek. Działalność Abwehry na terenie Polski 1933–1939. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1974.
  • Halicki, Krzysztof. Policja Polityczna w województwie pomorskim w latach 1920–1939. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2015.
  • Hauser, Przemysław. „Mniejszość niemiecka na Pomorzu i w Wielkopolsce w okresie międzywojennym.” W Bydgoszcz 3–4 września 1939: studia i dokumenty. Red. Tomasz Chinciński i Paweł Machcewicz. Warszawa: Wyd. Instytutu Pamięci Narodowej, 2008.
  • Jastrzębska-Puzowska, Iwona. „Hotel «Pod Orłem».” Kronika Bydgoska XIV 1992, (1993): 45–54.
  • Jastrzębski, Włodzimierz. Dywersja czy masakra? Cywilna obrona Bydgoszczy we wrześniu 1939 r. Gdańsk: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988.
  • Kabaciński, Ryszard. „O dziejowym rozwoju Bydgoszczy.” W Bydgoszcz wczoraj i dziś 1945–1980. Red. Stanisław Michalski, 9–25. Warszawa–Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.
  • Osiński, Seweryn. V kolumna na Pomorzu Gdańskim. Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1965.
  • Raszewski, Zbigniew. Pamiętnik gapia. Bydgoszcz, jaką pamiętam z lat 1930–1945. Bydgoszcz: Pomorze, 1994.
  • Rybka, Ryszard i Kamil Stepan. Rocznik oficerski 1939: stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Księgarnia Akademicka, Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2006.
  • Schmidt, Jürgen W. Gegen Russland und Frankreich. Der deutsche militärische Geheimdienst 1890–1914. Berlin: Ludwigsfelder Verlagshaus, 2015.
  • Schmidt, Jürgen W. „Pola Negri und Bromberg – Ein Filmstar unter Spionageverdacht.” Bromberg. Zeitschrift der Bidegastvereinigung, nr 136 (2004), 3–4.
  • Skóra, Wojciech. „Działalność polskiego kontrwywiadu wojskowego w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1939. Zarys problematyki.” W Sekretna wojna. Z dziejów kontrwywiadu II RP. Red. Zbigniew Nawrocki, 173–203. Poznań: Wyd. Zysk i S-ka, 2014.
  • Skóra, Wojciech. „Organizacja i główne kierunki działalności Ekspozytury nr 3 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Bydgoszczy (1930–1939).” W Bydgoszcz jako ośrodek działań wywiadowczych w przededniu i w trakcie II wojny światowej. Red. Stefan Pastuszewski, 86–146. Bydgoszcz: Instytut Wydawniczy Świadectwo, 2015.
  • Skóra, Wojciech. Placówki wywiadu polskiego w Chojnicach. Przyczynek do dziejów Pomorza Zachodniego i Nadwiślańskiego w dwudziestoleciu międzywojennym. Poznań: Wyd. Rys, 2011.
  • Skóra, Wojciech. „Początki działalności polskiego kontrwywiadu wojskowego na Pomorzu (1919–1921).” W Sekretna wojna. Z dziejów kontrwywiadu II RP. T. 3. (1914) 1918–1945 (1948). Red. Zbigniew Nawrocki, 195–227. Poznań: Wyd. Zysk i S-ka, 2018.
  • Skóra, Wojciech. „Pomorski epizod konfrontacji polskich i niemieckich służb granicznych. Przebieg i skutki prowokacji pod Opaleniem 24 maja 1930 roku.” W 80 rocznica powstania Straży Granicznej II Rzeczypospolitej. T. 2. Red. Anna GosławskaHrychorczuk, 167–196. Warszawa–Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej im. Żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza, 2008.
  • Sowińska, Hanna. „Rejewski, Żychoń, bracia Gacowie. Bydgoszcz stolicą polskiego wywiadu.” Nasza Historia: Kujawsko-Pomorskie 2014, nr 12, 6–9.
  • Szczepaniak, Andrzej. „Major Janusz Rowiński – żołnierz walczący o niepodległość i oficer bydgoskiej Ekspozytury nr 3 Oddziału II SG WP.” W Siły zbrojne. Działania wywiadu w XX i XXI w. Wybrane zagadnienia. Red. Aleksander Woźny i Andrzej Żebrowski, 87–108. Kraków: Wyd. Uniwersytetu Pedagogicznego, 2016.
  • Winter, Piotr. Ulica Augusta Cieszkowskiego w Bydgoszczy. Zespół architektoniczny z przełomu XIX i XX wieku. Bydgoszcz: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Bydgoszczy, 1996.
  • „Kamienica przy ul. Augusta Cieszkowskiego 4 w Bydgoszczy.” Wikipedia. Dostęp październik 15, 2018, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kamienica_Cieszkowskiego_4_w_Bydgoszczy

Document Type

Publication order reference

Identifiers

Biblioteka Nauki
1856630

YADDA identifier

bwmeta1.element.ojs-doi-10_32089_WBH_PHW_2021_2_276__0005
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.