Między sceną społeczną a sceną teatralną: Parabazy w „Rewolucji, której nie było” Teatru 21

• Authors: Anna Piniewska

Title variants

EN

Between the Social Scene and the Theatre Stage: Parabases in "Rewolucja, której nie było" ("The Revolution that Was Not") by Teatr 21

Abstracts

EN

This article offers a poetological operationalisation of the concepts of the theatre stage and the social scene and an analysis of their interrelationship, based on the example of the production "Rewolucja, której nie było" (The Revolution that Was Not), directed by Justyna Sobczyk. This choice of material is motivated by the character of the work of Teatr 21, which uses a variety of theatrical conventions and genres while commenting on the situation of people with disabilities in Poland (in this case, referring to their 2018 protest in the parliament). The actors hijack and then deconstruct discourses on disability as well as its cultural stereotypes. The framework adopted for interpreting the work of people with disabilities is critical disability studies, with parabasis as the tool that enables the thus-designed analysis. The author distinguishes two types of parabasis: thematised and implied (parabasis within parabasis), which, in a variety of ways, play out the tensions between theatricality and the socio-political context.

PL

Celem artykułu jest poetologiczna funkcjonalizacja pojęć sceny teatralnej i sceny społecznej oraz analiza relacji, które pomiędzy nimi zachodzą na przykładzie "Rewolucji, której nie było" w reżyserii Justyny Sobczyk. Wybór materiału umotywowano specyfiką twórczości Teatru 21, korzystającego z różnorodnych teatralnych konwencji i gatunków, a zarazem komentującego sytuację osób z niepełnosprawnościami w Polsce (w tym przypadku związaną z protestem z 2018). Aktorzy i aktorki przechwytują, a następnie dekonstruują dyskursy na temat niepełnosprawności oraz jej kulturowe stereotypy. Ramą do interpretacji twórczości osób z niepełnosprawnościami są krytyczne studia nad niepełnosprawnością, a narzędziem umożliwiającym tak zaprojektowaną analizę – parabaza. Autorka wyróżnia dwa typy parabazy: stematyzowaną oraz implikowaną (parabazę w parabazie), które w różnorodny sposób rozgrywają napięcia pomiędzy teatralnością a kontekstem społeczno-politycznym.

Keywords

EN

scene; stage; parabasis; Teatr 21; disability

PL

scena; parabaza; Teatr 21; niepełnosprawność

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Sztuki PAN
• Journal: Pamiętnik Teatralny
• Year: 2025
• Volume: 74
• Issue: 2
• Pages: 135-159

Dates

published

2025

Contributors

author

Anna Piniewska

• Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego

• https://orcid.org/0000000284748037

References

• Agamben, Giorgio. Pulcinella, czyli Rozrywka dla dzieci. Tłumaczenie Joanna Ugniewska. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2019.
• Buchwald, Dorota, i Dariusz Kosiński, red. Zmiana ustawienia: Polska scenografia teatralna. Tom 1–3. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2020.
• Davis, Lennard J. Bending Over Backwards: Disability, Dismodernism, and Other Difficult Positions. New York: New York University Press, 2002.
• Debord, Guy. Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu. Tłumaczenie Mateusz Kwaterko. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006.
• Duvignaud, Jean. „Społeczna Praktyka Teatru”. Tłumaczenie Piotr Szymanowski i Leszek Kolankiewicz. W: Teatr w kulturze: Zagadnienia i wybór tekstów, redakcja Wojciech Dudzik i Leszek Kolankiewicz. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1991.
• Dworacki, Sylwester. „O parabazie u jej antycznych źródeł”. Przestrzenie Teorii, nr 10 (2008): 11–18.
• Gańczarczyk, Iga. „Od rekonstrukcji do mistyfikacji i z powrotem”. Didaskalia, nr 109/110 (2012): 41–52.
• Godlewska-Byliniak, Ewelina, i Justyna Lipko-Konieczna, red. Niepełnosprawność i społeczeństwo: Performatywna siła protestu. Warszawa: Fundacja Teatr 21, 2018.
• Godlewska-Byliniak, Ewelina, i Justyna Lipko-Konieczna, red. Odzyskiwanie obecności: Niepełnosprawność w teatrze i performansie. Warszawa: Fundacja Teatr 21, 2017.
• Godlewski, Stanisław. „Kurtyna”. Teatr, nr 1 (2019). https://teatr-pismo.pl/7015--kurtyna/.
• Goffman, Erving. The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Anchor, 1959.
• Hayes, Michael, and Rhonda Black. „Troubling Signs: Disability, Hollywood Movies and the Construction of a Discourse of Pity”. Disability Studies Quarterly 23, no. 2 (2023): 113–132. https://doi.org/10.18061/dsq.v23i2.419.
• Hołub, Jacek. Żeby umarło przede mną: Opowieści matek niepełnosprawnych dzieci. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2020.
• Hubbard, Thomas K. The Mask of Comedy: Aristophanes and the Intertextual Parabasis. Ithaca: Cornell University Press, 1991.
• Ingarden, Roman. „O funkcjach mowy w widowisku teatralnym”. W: O dziele literackim: Badania z pogranicza ontologii, teorii języka i filozofii literatury. Tłumaczenie Maria Turowicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1960.
• Jajte-Lewkowicz, Irena, i Agnieszka Piasecka, red. Terapia i teatr. Tom 2. Wokół problematyki teatru ludzi niepełnosprawnych. Łódź: Poleski Ośrodek Sztuki, 2006.
• Jajte-Lewkowicz, Irena, i Monika Wąsik, red. Spektakl jako wydarzenie i doświadczenie: Aktor. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2018.
• Kącka, Eliza. Wczoraj byłaś zła na zielono. Kraków: Karakter, 2024.
• Kosiński, Dariusz. Teatra polskie: Historie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010.
• Krakowska, Joanna. „Auto-teatr w czasach post-prawdy”. Dwutygodnik, nr 195 (2016). https://www.dwutygodnik.com/artykul/6756-auto-teatr-w-czasach--post-prawdy.html.
• Kuppers, Petra. „Dekonstrukcja obrazów: Performatywność niepełnosprawności”. W: Godlewska-Byliniak i Lipko-Konieczna, Odzyskiwanie obecności.
• Leonowicz-Bukała, Iwona, i Monika Struck-Peregończyk. „Bezbronne ofiary i dzielni bohaterowie: Wizerunek osób niepełnosprawnych w polskiej prasie”. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Cultura 10, nr 1 (2018): 148–164. http://dx.doi.org/10.24917/20837275.10.1.12.
• Longmore, Paul. „«Heaven’s Special Child»: The Making of Poster Children”. In The Disability Studies Reader, edited by Lennard J. Davis. London: Routledge, 2013.
• Nabiałek, Magda. Scena – między słowem a obrazem. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2018.
• Okopień-Sławińska, Aleksandra. „Relacje osobowe w literackiej komunikacji”. W: Problemy socjologii literatury, redakcja Janusz Sławiński. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971.
• Pamuła, Natalia. „Kalekie świadectwa: Niepełnosprawność i protesty w Polsce w 2018 i 2020 roku”. Przegląd Kulturoznawczy, nr 4 (2021): 698–714. http://dx.doi.org/10.4467/20843860PK.21.048.14965.
• Piniewska, Anna. „O wartościowaniu życia, czyli polski dyskurs eugeniczny wobec osób z niepełnosprawnościami”. Teksty Drugie, nr 4 (2023): 259–274. http://dx.doi.org/10.18318/td.2023.4.14.
• Piniewska, Anna. „Protest w sejmie a protest w teatrze”. W: Poetyki protestu, redakcja Danuta Ulicka et al. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
• Ratajczakowa, Dobrochna. Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2015.
• Rzeźnicka-Krupa, Jolanta. „Za miłosierdzie dziękujemy: Ciało – tożsamość – (nie) normatywność i performatywne strategie oporu”. W: Godlewska-Byliniak i Lipko-Konieczna, Odzyskiwanie obecności.
• Schalk, Sami. „Critical Disability Studies as Methodology”. Lateral, no. 6.1 (2017). https://csalateral.org/issue/6-1/forum-alt-humanities-critical-disability-studies-methodology-schalk/.
• Schalk, Sami. „Reevaluating the Supercrip”. Journal of Literary & Cultural Disability Studies, no. 1 (2016): 71–86. http://dx.doi.org/10.3828/jlcds.2016.5.
• Schlegel von, Friedrich. Fragmenty. Tłumaczenie Carmen Bartl. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009.
• Stasiak, Marcin. Polio w Polsce 1945–1989: Studium z historii niepełnosprawności. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2021.
• Stojkow, Maria, i Dorota Żuchowska. „(Re)Konstrukcja modelu społecznego – dyskursy o niepełnosprawności w Internecie”. W: Polscy niepełnosprawni: Pomiędzy deklaracjami a realiami, redakcja Barbara Gąciarz et al. Kraków: Wydawnictwa AGH, 2015.
• Szpila, Agnieszka. „Gdzie są te dzieci? W dupie!”. Krytyka Polityczna, 12 września 2022. https://krytykapolityczna.pl/kraj/swiadczenie-pielegnacyjne-dla-opiekunow-osob-z-niepelnosprawnoscia/.
• Świątkowska, Wanda. „Re-Enactment”. W: Performatyka: Terytoria, redakcja Ewa Bal i Dariusz Kosiński. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017.
• Świontek, Sławomir. Dialog, dramat, metateatr: Z problemów teorii tekstu dramatycznego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Errata, 1999.
• Woynarowska, Agnieszka. Niepełnosprawność intelektualna w publicznym i prywatnym dyskursie. Kraków: Impuls, 2010.

Identifiers

DOI

10.36744/pt.3408

Biblioteka Nauki

61792560