„Mariusz”, „Derby” i „Stanisław”. Rywalizacja o władzę w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym po upadku Jana Frankowskiego w kontekście uwikłania agenturalnego czołowych działaczy (1968–1974)

• Authors: Ariel Orzełek

Title variants

EN

“Mariusz”, “Derby” and “Stanisław”. Competition for Power in the Christian Social Association After the Fall of Jan Frankowski in the Context of the Involvement of Leading Activists in Cooperation with the Security Organs (1968–1974)

Abstracts

EN

The subject of the text is the struggle for power in the Christian Social Association (Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne, ChSS) in the period from the overthrow of its founder and president Jan Frankowski in the spring of 1968 to the election of Kazimierz Morawski as chairman of the ChSS General Board in February 1974. During this time, the organisation was led by Zygmunt Filipowicz MP, Frankowski’s former deputy. However, he failed to consolidate his power, and was only one party in the rivalry between several ambitious activists – Janusz Makowski, Adam Romaniuk, Jan Majdecki, Kazimierz Morawski, and Stanisław Jan Rostworowski – who had earlier caused the overthrow of the first ChSS president. The coalitions within the new leadership changed frequently, depending on where the main axis of the dispute ran: from the struggle between MPs Filipowicz, Makowski, and Romaniuk, and the so-called “youngsters”, i.e. Majdecki, Morawski, Rostworowski, and Andrzej Szomański, to the fundamental conflict between Majdecki and Romaniuk, and the rivalry between Morawski and his former ally Rostworowski. The involvement of the main players in cooperation with the Communist security organs was of great importance for the course of events: Majdecki (secret collaborator “Mak”/”Derby”), Morawski (secret collaborator “Mariusz”) and Rostworowski (secret collaborator“Stanisław”) used their ties with the Ministry of Internal Affairs to strengthen their own position, while the Ministry treated them as the most important tool to control the Association. The pressure from the Office for Religious Affairs, where these activists were frequent visitors, trying to convince its head, Aleksander Skarżyński, of their arguments, was also important. The text indicates the consequences of the Association’s dependence on these two institutions, as it resulted in its ideological exhaustion and complete political subordination to the state authorities. It is also a study of the attitudes of people who, for their own interests, did not hesitate to cooperate with the security organs of the communist state.

PL

Tematem tekstu jest walka o władzę w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym w okresie od obalenia jego twórcy i prezesa Jana Frankowskiego wiosną roku 1968 do wyboru na przewodniczącego Zarządu Głównego ChSS Kazimierza Morawskiego w lutym 1974 r. W tym czasie organizacją kierował poseł Zygmunt Filipowicz, dotychczasowy zastępca Frankowskiego. Nie zdołał on jednak umocnić swojej władzy i ostatecznie był tylko jedną ze stron w rywalizacji kilku ambitnych działaczy – Janusza Makowskiego, Adama Romaniuka, Jana Majdeckiego, Kazimierza Morawskiego i Stanisława Jana Rostworowskiego – którzy wcześniej doprowadzili do obalenia pierwszego prezesa. Koalicje w ramach nowego kierownictwa często się zmieniały, w zależności od tego, gdzie przebiegała główna oś sporu: od walki Romaniuka oraz posłów Filipowicza, Makowskiego z tzw. młodymi, czyli Majdeckim, Morawskim, Rostworowskim i Andrzejem Szomańskim, przez zasadniczy konflikt Majdeckiego z Romaniukiem, po finalną rywalizację Morawskiego z dotychczasowym sojusznikiem Rostworowskim. Ogromne znaczenie dla biegu wydarzeń miało agenturalne uwikłanie głównych graczy: Majdeckiego (TW „Mak”/ „Derby”), Morawskiego (TW „Mariusz”) i Rostworowskiego (TW „Stanisław”), którzy wykorzystywali związki z MSW dla wzmacniania własnej pozycji, podczas gdy resort traktował ich jako najważniejsze narzędzie kontroli nad stowarzyszeniem. Istotny był również nacisk Urzędu ds. Wyznań, w którym działacze ci często gościli i starali się przekonać jego szefa, Aleksandra Skarżyńskiego, do swych racji. Tekst wskazuje skutki uzależnienia stowarzyszenia od tych dwóch instytucji w postaci jego ideologicznego wyjałowienia i całkowitej politycznej podległości władzy. Stanowi także studium postaw ludzi, którzy dla swych partykularnych interesów nie zawahali się podjąć współpracy z organami bezpieczeństwa państwa komunistycznego.

Keywords

EN

influence agent network; Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne; ChSS; Christian Social Association; Ministry of Internal Affairs; Office for Religious Affairs

PL

agentura wpływu; Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne; Ministerstwo Spraw Wewnętrznych; Urząd ds. Wyznań

• Publisher: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
• Journal: Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989
• Year: 2024
• Issue: 22
• Pages: 512-542

Dates

published

2024

Contributors

author

Ariel Orzełek

• Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

• https://orcid.org/000000015360464X

References

• Archiwum Akt Nowych (AAN).
• Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN).
• Micewski A., Katolicy w potrzasku. Wspomnienia z peryferii polityki, Warszawa 1993.
• „Awangarda Państwa Narodowego” 1934.
• „Materiały Problemowe ChSS” 1978.
• „Słowo Powszechne” 1970.
• „Za i Przeciw” 1968, 1970, 1974.
• Błaszak T., Służba Bezpieczeństwa wobec Stowarzyszenia PAX i Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego w województwie szczecińskim w latach 1952–1990 [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
• Friszke A., Nadzieje i złudzenia. Środowiska katolików świeckich przed i po Październiku 1956 [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
• Gucewicz D., Dywersyjna rola Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego w ruchu katolickim (na przykładzie Gdańska) [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
• Kaczorowski A.W., Frankowski Jan Józef [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, [t. 1:] A–J, red. R. Bender et al., Lublin 1994.
• Kardela P., W służbie narodu i bezpieki. Wojciech Kętrzyński (1918–1983), „Rocznik Mazurski” 2015, t. 9.
• Kuta C., Rola i znaczenie prasy Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego [w:] Oficjalna prasa w PRL, t. 1, red. S. Ligarski, R. Łatka, Szczecin–Warszawa 2020.
• Kuta C., Służba Bezpieczeństwa wobec organizacji katolickich: PAX, ChSS, PZKS [w:] „Satelici”. „Satelickie” partie polityczne i organizacje społeczno-polityczne w Polsce (1944/1945–1989), red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Warszawa 2021.
• Orzełek A., Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne w rzeczywistości politycznej PRL w latach 1957–1974, „Przegląd Historyczny” 2023, nr 3.
• Orzełek A., Czerwoni katolicy. Polityczne i ideowe drogi Jana Frankowskiego (1912–1976) i Konstantego Łubieńskiego (1910–1977) na tle działalności ich ugrupowań, Warszawa 2024.
• Orzełek A., Działalność Stanisława Jana Rostworowskiego w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym w latach 1957–1974, „Kwartalnik Historyczny” 2023, nr 2.
• Orzełek A., Jan Jerzy Majdecki [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 4, red. R. Łatka, Warszawa 2022.
• Orzełek A., Jan Józef Frankowski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 1, red. R. Łatka, Warszawa 2020.
• Orzełek A., Kazimierz „Adzio” Morawski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 5, red. R. Łatka, Warszawa 2023.
• Orzełek A., Koncepcja socjalizmu wieloświatopoglądowego Stowarzyszenia „PAX” w ocenie centralnych organów bezpieczeństwa Polski Ludowej w okresie rządów Władysława Gomułki i Edwarda Gierka (1956–1980), „Dzieje Najnowsze” 2019, nr 4.
• Orzełek A., Kryzys wewnętrzny w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym w latach sześćdziesiątych i upadek polityczny Jana Frankowskiego, „Res Historica” 2023, nr 56.
• Orzełek A., Stanisław Jan Rostworowski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 4, red. R. Łatka, Warszawa 2022.
• Orzełek A., U genezy Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego. Powstanie i rozpad pierwszego zespołu redakcyjnego tygodnika „Za i Przeciw”, „Kwartalnik Historyczny” 2019, nr 4.
• Rudnicki S., Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa 2018.
• Sikorski T., Orientacje ideowo-polityczne środowisk katolików świeckich w Polsce (1956–1972) [w:] Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim, t. 2: 1956–1972, red. M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman, Szczecin 2017.
• Sikorski T., „Secesja – krnąbrne dziecko odwilży”. Geneza Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego (październik 1956 – październik 1957),„Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 1 (37).
• Sikorski T., Węzeł gordyjski. Katolicy świeccy w PRL (1956–1989), Warszawa 2021.
• Skibiński P., Chadecja w PRL? Czy politycy katoliccy byli chrześcijańskimi demokratami?, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2017, nr 2.

Identifiers

DOI

10.48261/arprl242217

Biblioteka Nauki

63162589