1982 | VIII-IX | 233-270
Article title

Przyczyny sieroctwa rodzinnego w świetle badań ogólnopolskich

Title variants
The Causes of Family Orphanhood
Languages of publication
The study contains the results of an empirical research carried out in Poland devoted to the macro- and microsocial conditions of family orphanhood. In the first stage (1978), 97% of the population of all children’s homes, inhabited at the time of the study by 24,000 persons, were examined, and in the second stage (1980), 2.1% of this population were examined (520 persons, which made the sample representative of the country).                 The notion of family orphanhood was introduced in the study to describe the situation of children who are under care of State institutions due to the lack of care in their own families. The notion of social orphanhood is thus limited - in this formulation - to the situation when the State, in spite of negligence of basic parental duties by the parents, has not yet taken over the care of the child.                 The extent of social orphanhood in Poland is rated at approximately 10% of the population of children and young people aged 0-17. The extent of family orphanhood is rated at approximately 5 promile in the age group 4-18. The growth of family orphanhood shows the triple increase of the phenomenon during the last 20 years.                 At the time of the study, 58% of family orphans were in State; children's homes. From the point of view of the research tasks, this group of children and young persons was considered the most representative, as the principles of placing children under other forms of care (that is, for instance, foster homes, family children's homes, centres for school education and special educational institutions for socially maladjusted children and young people) are based on particular criteria of selection.                 Below a summary of the results of the study is presented. The greatest intensity of family orphanhood and crime can be found in the western and northern regions of Poland. As revealed by the statistical analysis, the intensity of these phenomena in various parts of the country is significantly correlated. Their joint source are the by-products of social changes. In the social conditions promoting the phenomenon of anomy, the group patterns of deviant behavior may reach broader social circles; the tendency to perceive that behavior as contradictory to the norms diminishes then. This tendency concerns criminal behavior to a much greater extent than the behavior from which the family orphanhood results. Thus the growth of social orphanhood measured indirectly (for instance, by the rate of care and protection cases in courts), seems to be more diagnostic as a ratio of increase of pathogenic social phenomena than as an index of reported crime. The growth of pathogenic social phenomena can be studied indirectly by means of a structure analysis of attributes of the population selected in a particular way. The structure of particular attributes of the population of institutions for children and juveniles varies significantly according to the intensity of the pathogenic social  phenomena in different parts of the country. In the voivodships where this intensity is greater, a higher percentage of children under psychiatric care or those whose parents have been deprived of their parental rights, is to be found significantly more frequently; the distributions of frequency in the separate age groups are random in the examined population. In the voivodships where the ratio of pathogenic social phenomena is lower, the most numerous age group is that of 13-15, which means that - more often than in the remaining voivodships - the important reason for sending children to institutions are their educational problems connected with puberty, and not a generally worse situation of the families which would cause sending children to institutions regardless of their age. On the microsocial scale, the main cause of family orphanhood is the disorganization of the family related to the individual and social characteristics of the parents. Taking into account the level of disorders in the social behavior and that of disturbances in emotional relations between the members of the family, 4 categories of families were distinguished in the population examined. The majority are the families disturbed both in their social functions and in emotional relations; there were as many as 78.2% of them among 5200 families. The families which, however undisturbed, were educationally inefficient for other objective reasons (financial problems, housing problems, illness, disability, death of one parent were 7.1% of the cases. There were also 8.5% of the families with only emotional relations disturbed, and 6.3% of those with only social behavior disturbed. Thus the majority, that is, as much as 84.5% of the children were brought up in criminogenic environment. 75.3% of fathers and 55% of mothers were regularly drinking excessively; alcoholism was found in 55.6% of fathers and 19.6% of mothers; 66.6% of the mothers’ friends who lived together with the family were heavy drinkers. The high percentage of drinking  mothers in those families should be noted.                 Lack of a permanent employment was found among 27.6% of fathers and 41% of mothers. Due to their alcoholism and poor professional training, a considerable part of the children's guardians found it difficult to obtain and keep a job.                 Until the time of the study, 15% of fathers and 6% of mothers had already been imprisioned; no reliable information was gathered as to their previous criminal records.                 Professional prostitution was found among 12% of mothers, while sexual promiscuity among as many as 40%.                 The instability of emotional bonds is a striking feature of the families examined. Only 1/3 of the parents are married. In 53% of the cases, the parents admittedly live together, but one of them is temporarily absent due to imprisonment or stay in a mental hospital, which are the most frequent reasons.                 73% of the families live in very difficult financial conditions, 61% have serious housing problems.                 A very poor state of health (serious chronic diseases) was found in 18% of fathers and 23% of mothers. Health and physical development of children and youths in children’s homes are distinctly worse than the average in the country. Their height in 49,3% of the cases does not reach the age norm, the respective percentage in the case of weight being 42%. A half of the children had suffered from serious diseases, as shown by 48.6% of the cases of hospitalization. In as much as 17% of the children the past or present diseases are connected with damages of the central nervous system or with functional changes which reflect on their mental functions (cerebral concussion, epilepsy, acute neuroses). 17% of the ailments and diseases are immediately related to grave neglect (untreated advanced form of tuberculosis, effects of accidents). Congenital defects are found in 5% of cases. In the group of family orphans, the types of mental deficiency and personality disorders which impede the normal social functions can be found more frequently than in the entire population of children and young people.                 Only 56% of the children came within the limits of the normal intelligence level. The symptoms of nervousness - more or less intense - were observed among as many as 90% of them. There were only 13% of the children without any disturbances of behavior (that is, inhibition, increased kinetic restlessness, timidity, emotional sensitivity, aggressiveness etc.).                 Developmental deficiencies were found in as many as 84% of the children; the most frequent were those in the sphere of the development of visual (34.5%) and auditory (22.3%) functions, the least frequent were the disturbances of speech (13.8%). Deviant behavior is more frequent among the concerned population than in the entire population of children and youths in respective age groups. The following three types of behavior proving the threat of demoralization were found: behavior connected with school maladjustment, with environmental maladjustment against the background of defective emotional relations (excluding the one based on emotional disorders of the passive type, like inhibition, timidity, etc.) and delinquent behavior or that pointing to disturbed socialization. The most frequent are the types of behavior revealing school, maladjustment (41.4%), those revealing distrubances of emotional relations (28%), and the least frequent are types of behavior of deliquent character or pointing to disturbed socialization.                 It is worthy of notice that the intensity of behavior of the first and third types markedly decreases in the children’s homes, while in the case: of the second type, that is of behavior revealing disturbances of the emotional sphere, the decrease is much less visible. In the conditions of the children’s home the emotional compensation, which is an important problem, is difficult to solve.
Physical description
  • Balcerek M. (red.), System opieki całkowitej (Instytucje i zasady funkcjonowania), Warszawa 1981.
  • Balcerek M., Opieka całkowita nad dzieckiem w świetle teoretycznych koncepcji wychowania opiekuńczego oraz założeń polityki opiekuńczej państwa [w:] M. Balcerek (red.), System opieki całkowitej (Instytucje i zasady funkcjonowania), Warszawa 1981.
  • Bilikiewicz T., Psychiatria kliniczna, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1957.
  • Bożyczko Z., Przestępstwo i życie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972.
  • Bożyszko Z., Kradzież kieszonkowa i jej sprawca, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1962.
  • Chłopkiewicz M., Osobowość dzieci i młodzieży. Rozwój i patologia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1980.
  • Chrzanowska D., Potrzeby psychiczne małych dzieci a możliwości ich zaspokajania w warunkach wychowania zbiorowego, „Zagadnienia Wychowawcze a Zdrowie Psychiczne” 1979, nr 1-2.
  • Cygielska K., Przegląd teorii [w:] A. Podgórecki (red.), Zagadnienia patologii społecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.
  • Filipczuk H., Czy zaspokajamy potrzeby emocjonalne dziecka. „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 1967, nr 9.
  • Filipczuk H., Gdzie jest ich miejsce, Nasza Księgarnia, Warszawa 1978.
  • Filipczuk H., Jak zaspokoić emocjonalne potrzeby wychowanków domów dziecka, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 1968, nr 5.
  • Filipczuk H., Przyczyny sieroctwa społecznego, Referat na III Ogólnopolskiej Konferencji Pedagogiki Opiekuńczej, maj 1979 (maszynopis).
  • Filipczuk H., Są takie dzieci, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1961.
  • Firkowska-Mankiewicz A., Czynniki biopsychiczne a przestępczość nieletnich, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972.
  • Giereluk-Lubowicz Z., Analiza Eksperymentu Warszawskiego (próba oceny). Raport z badań, Warszawa 1981 (Materiały powielone, dostępne w Dokumentacji Instytutu Badań nad Młodzieżą).
  • Guilford J.P., Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960.
  • Jakubowski M., Potrzeby psychospołeczne dzieci sierocych i drogi ich zaspokajania, Referat na III Ogólnopolskiej Konferencji Pedagogiki Opiekuńczej, maj 1979 (maszynopis).
  • Jarosz M., Naznaczeni. „Kultura” 1979.
  • Jarosz M., Problemy dezorganizacji rodziny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979.
  • Jasiński J., Charakterystyka przestępczości ujawnionej [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich -Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk Wrocław 1978.
  • Kamińska-Hładzik E., Funkcjonowanie społeczne usamodzielnionych wychowanków domów dziecka w środowisku wielkomiejskim, Warszawa 1980 (praca magisterska – maszynopis).
  • Kołakowska-Przełomiec H., Środowisko rodzinne w świetle badań kryminologicznych [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich -Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk Wrocław 1978.
  • Kwieciński Z., Drogi szkolne młodzieży a środowisko, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1980.
  • Łopatkowa M., Jak pracować z dzieckiem i rodziną zagrożoną, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1975.
  • Łuczak E., Analiza wysokości i ciężaru ciała grupy dzieci „sierot rodzinnych” (na podstawie badań prowadzonych w państwowych domach dziecka) [w:] M. Balcerek (red.), System opieki całkowitej (Instytucje i zasady funkcjonowania), Warszawa 1981.
  • Malewska H., Peyre V., Firkowskiej-Mankiewicz A., Przestępczość nieletnich, uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
  • Merton K., Social Theory and Social Structure, Free Press, New York 1957.
  • Mościskier A., Przestępczość w procesie szybkich zmian społecznych [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978.
  • Mościskier A., Rozwój ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja a przestępczość [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978.
  • Ostrihanska Z., Problem nieprzystosowania społecznego u młodzieży [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978.
  • Pospiszyl K., Psychologiczna analiza wadliwych postaw społecznych młodzieży, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
  • Przetacznikowa M., Włodarski Z., Psychologia wychowawcza, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980.
  • Raport o stanie sieroctwa społecznego. Materiały na Ogólnopolską Konferencję Naukowo-Pedagogiczną, Puławy 1973.
  • Ratajczak A., Niektóre czynniki mogące wywierać wpływ na przestępczość nieletnich w Wielkopolsce, [w:] A. Ratajczak (red.) Przestępczość nieletnich w Wielkopolsce, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1977.
  • Robak T., Wolne matki, „Odra” 1979, nr 9.
  • „Rocznik statystyczny 1979”, Warszawa 1979.
  • Skorny Z., Proces socjalizacji dzieci i młodzieży, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1976.
  • Spionek H., Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
  • Strzembosz A., Zapobieganie niedostosowaniu społecznemu dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1979.
  • Szelhaus S., Wójcik D., Rozmiary, dynamika, determinanty i skutki spożycia alkoholu [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978.
  • Szuchnik J., Opieka całkowita nad dzieckiem w Polsce Ludowej (Zestawienie bibliograficzne w wyborze), Warszawa 1980.
  • Szymborska A., Sieroctwo społeczne, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969.
  • Wójcik D., Sytuacja dzieci przestępczych w ich środowisku rodzinnym (próba badań psychologicznych), [w:] Materiały do Nauczania Psychologii, seria IV, t. I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968.
  • Wójcik D., Środowisko szkolne a nieprzystosowanie społeczne i przestępczość młodzieży [w:] J. Jasiński (red.), Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978.
Document Type
Publication order reference
YADDA identifier
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.