Full-text resources of CEJSH and other databases are now available in the new Library of Science.
Visit https://bibliotekanauki.pl

Results found: 14

first rewind previous Page / 1 next fast forward last

Search results

help Sort By:

help Limit search:
first rewind previous Page / 1 next fast forward last
1
Publication available in full text mode
Content available

Słowa pogranicza (na materiale gwarowym wschodniej Lubelszczyzny)

100%
Pelcowa H.
TEKA Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych
|
2020
|
vol. 6
|
issue Numer Specjalny
121-135
UK
Предметом дослідження є лексика, яка в географічному, ментальному та історичному вимірі пов’язана з територією східної Люблінщини; вона розглядається у відношенні до десигната і цивілізаційно-культурних змін, що випливають із глобалізаційних процесів. Сюди належать: 1) генетично східнослов’янські лексеми, тобто слова (або їхні значення) українського, білоруського походження; 2) георгафічні периферійні діалектизми, спільні для говорів східного пограниччя по обидва боки Західного Бугу, причому ця спільність пов’язана виключно із територіальним сусідством; 3) лексеми, що функціонують у мовній свідомості мешканців села як властиві окресленій нації.
EN
The study deals with the geographically, mentally and historically motivated vocabulary of the eastern part of the Lublin region as seen through the prism of the name-designatum relationship and the globalization-related civilization and cultural changes. The vocabulary includes: (1) names of East Slavic provenance, including words and their meanings of the Ukrainian and Belorussian origin; (2) geographically-restricted dialectal borderlands forms common for the formations of the Eastern Borderlands linguistic community alongside the Bug river; (3) words functioning in the villagers’ linguistic awareness of a given national community.
PL
Przedmiotem rozważań jest słownictwo usytuowane geograficznie, mentalnie i historycznie na obszarze Lubelszczyzny wschodniej, rozpatrywane w relacji nazwy do desygnatu i zmian cywilizacyjno-kulturowych wynikających z procesów globalizacyjnych. Są to: 1) nazwy genetycznie wschodniosłowiańskie, a więc wyrazy (lub ich znaczenia) pochodzenia ukraińskiego, białoruskiego; 2) „geograficzne dialektyzmy kresowe” wspólne dla gwar pogranicza wschodniego po obu stronach Bugu, przy czym wspólnota ta wynika wyłącznie z sąsiedztwa terytorialnego; 3) wyrazy funkcjonujące w świadomości językowej mieszkańców wsi jako przynależne do określonej nacji.
2
Publication available in full text mode
Content available

Hasło w słowniku gwarowym – problem metodologiczny współczesnej dialektologii

100%
Pelcowa H.
Gwary Dziś
|
2021
|
vol. 14
277-288
EN
The issue under discussion concerns the methodological issues pertaining to the cognitive and scientific values of an entry in a dialect dictionary, viewed from the point of view of practical usefulness of dialectal, regional and local dictionaries and their practicality in a dialogue between generations and in the region’s promotion. The essence of the dictionary entry is the number and arrangement of its components, their representativeness and ability to exert influence; the dictionary contains also maps and illustrations, until recently reserved for other kinds of publications. In general, maps and illustrations should be part of an entry, providing geographic information, allowing at the same time to locate a lexeme in a region’s dialect structure and to arrive at its multifaceted visualisations. Keeping in mind its practicality, an entry should be provided with contextual information, using standardised and uniform spelling; it should also include the phonetic, morphological and syntactic peculiarities of a regional dialect. The qualifiers should point to the socially-determined status of a lexeme and form the basis for an entry’s interpretation in its chronological, social, cultural and civilisation-related dimensions.
PL
Przedmiotem rozważań są problemy metodologiczne związane z wartością naukową i poznawczą hasła słownikowego, rozpatrywane w aspekcie praktycznej użyteczności słowników gwarowych regionalnych i lokalnych oraz ich przydatności w dialogu pokoleń i promocji regionu. Istotą hasła słownikowego jest zarówno liczba i układ poszczególnych jego segmentów składowych, ich reprezentatywność i możliwość oddziaływania, jak i włączenie do słownika mapy i ilustracji, zarezerwowanych jeszcze do niedawna dla innych publikacji. Mapa i ilustracja powinny zostać wkomponowane w hasło, zgodnie z założeniem pozwalającym na pełne wykorzystanie informacji geograficznych, a jednocześnie na uchwycenie miejsca danego leksemu w strukturze gwarowej regionu z wszechstronną wizualizacją desygnatu.
3
Publication available in full text mode
Content available

Gwary Lubelszczyzny w ujęciu Władysława Kuraszkiewicza

100%
Pelcowa H.
Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza
|
2018
|
vol. 25
|
issue 1
253-262
EN
The article is concerned with the state of the Lublin region dialects from the first half of the 20th century and their description made by Władysław Kuraszkiewicz in the monograph Dialectology. The overview of the dialects of the Lublin region from 1932. Kuraszkiewicz’s account has been confronted with later research and today’s state of dialectal diversification of the Lublin region. The multifaceted character of the linguistic analyses included in the monograph has been pointed out as well as the fact that they perform an important function in current dialectal research. They are still a source of inspiration and discovery of the ethnically, culturally and ethnographically complex linguistic diversification of the Lublin region.
4

Słowo w gwarze (na marginesie Słownika gwar Lubelszczyzny)

100%
Pelcowa H.
Poznańskie Spotkania Językoznawcze
|
2010
|
vol. 21
143-153
EN
The subject of study is to demonstrate a mutual relationship between a word and its designate as well as the function and place of dialectal words in the linguistic system of countryside residents. Words—remaining in close correlation with designates which they determine—in dialects fulfil not only the function of identification and naming, but also interpretation of the surrounding reality. This is achieved by preservation of lexical and semantic archaisms as well as by the adoption of new meanings and new functions by old words. However, folk dialects cannot be analysed only with regard to their individual character but in close correlation with general Polish language. Specific character of both varieties of language, dialectal and general Polish, forms, in principle, a common linguistic image of the countryside, and both groups of vocabulary supplement and complement each other, thus the description should not concern dialectal vocabulary but the vocabulary appearing in a dialect, i.e., apart from words and typically dialectal meanings also the words and meanings common for a dialect and the general Polish.
5
Publication available in full text mode
Content available

Burka w ludowej interpretacji. Na przykładzie wypowiedzi mieszkańców wsi regionu lubelskiego

100%
Pelcowa H.
Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
|
2020
|
vol. 68
145-155
EN
The paper deals with the word burka and its synonyms: burek, burczak, burczanka i burocha. The word burka found in the Lublin dialects refers to five related designata, meaning: 1) ‘an overwear made of thick dark cloth or felt having the form of a cape worn during the travel’; 2) ‘a large checked woolen headscarf with fringes put by women over the head and shoulders’; 3) ‘warm woolen skirt’; 4) ‘woollen or linen waist apron’; 5) ‘work and farmhouse apron’. The map of the geographic boundaries of the linguistic forms discussed has been drawn on the basis of the linguistic usage collected from eight hundred 70–90 year old residents of 400 villages of the Lublin region.
PL
Artykuł dotyczy słowa burka, a także form pokrewnych: burek, burczak, burczanka i burocha. Burka to w gwarach Lubelszczyzny nazwa wieloznaczna, określająca pięć pokrewnych desygnatów i notowana w pięciu różnych znaczeniach: 1) ‘okrycie wierzchnie z grubego, ciemnego sukna lub filcu, mające postać peleryny z kapturem, używane podczas podróży’, 2) ‘duża chusta wełniana w kratę, z frędzlami, zakładana przez kobiety na ramiona i na głowę’, 3) ‘ciepła spódnica wełniana’, 4) ‘wełniany lub lniany fartuch do pasa’, 5) ‘fartuch do pasa zakładany do pracy w polu i w gospodarstwie’. Układy terenowe zostały przedstawione na dołączonej mapie, a analizy językowe oparte na obserwacji zachowań językowych 800 osób w wieku 70–90 lat, mieszkańców 400 wsi Lubelszczyzny.
6
Publication available in full text mode
Content available

Wolność i niepodległość w systemie wartości mieszkańców wsi

100%
Pelcowa H.
Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
|
2014
|
vol. LX (60)
219-233
PL
Autorka przedstawia językowo-kulturowy obraz relacji aksjologicznych konceptualizowany na przykładzie dwóch pojęć: wolności i niepodległości, ściśle ze sobą zespolonych semantycznie i interpretacyjnie, z wyraźnie wyakcentowanym aspektem etycznym, politycznym i ideologicznym. Bazę materiałową stanowią wypowiedzi kilkudziesięciu osób – najstarszych mieszkańców wsi regionu lubelskiego. Jest to zatem obraz ludowego widzenia świata, z wyraźnie zaakcentowanym patriotyzmem i odpowiedzialnością za ojczyznę. Wolność i niepodległość, ujmowane jako sacrum, wpisują się w pojęcie służby, ofiary, obowiązku i historycznej powinności. Budowany od pokoleń obraz aksjologiczny obu pojęć opiera się na bagażu przeżyć osobistych jednostki i historycznych doświadczeń narodu.
EN
The author presents a linguistic and cultural picture of axiological messages conceptualised on the basis of the notions of freedom and independence. The two are closely connected at a semantic and interpretational level and have a clearly marked ethical, political and ideological dimension. The data have been gathered from the interviews with several people who are the oldest country dwellers from the Lublin region. As a result, the author obtains the folk perception of the world, where patriotism and responsibility for the country are much emphasised. Freedom and independence are treated as sacred and entail the notions of service, sacrifice, duty and historical responsibility. The axiological picture of freedom and independence is based upon one’s personal experience and national history.
7
Publication available in full text mode
Content available

Obraz gwary utrwalony w słowach i ich wykładnikach kulturowych

100%
Pelcowa H.
Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
|
2023
|
vol. 71
131-143
EN
This study deals with a cultural value of dialect viewed through the prism of lexis pertaining to the customs and culture related aspects of villagers’ popular consciousness as reflected in selected entries of The Dialect Dictionary of the Lublin Region, including wianuszki, jaskółcze ziele, południca, kołowrotek. The study is based on the material of spoken texts of villagers of the Lublin region compiled in the years 1986–2022, with special emphasis placed on the texts’ identificational and organizing role in the linguistic space of each part of the region. This segmentation of rural space is particularly important in the face of not only the disappearance of many names of folk designata in but also cultural and civilization changes. As a special communication phenomenon immersed in time and inscribed in the wider cultural context, words are a collective testimony to the ways the village community is understood to function.
PL
Przedmiotem rozważań jest gwara jako wartość w kontekście słownictwa wpisanego w aspekt obyczajowo-kulturowy i ludową świadomość językową mieszkańców wsi. Obraz ten pokazano na przykładzie wybranych haseł ze Słownika gwar Lubelszczyzny (wianuszków, jaskółczego ziela, południcy, kołowrotka). Podstawę materiałową stanowią wypowiedzi zebrane w latach 1986–2022 od mieszkańców wsi regionu lubelskiego, ale oddające istotną rolę leksyki gwarowej każdego regionu z funkcją tożsamościową, identyfikującą i porządkującą przestrzeń językową. Taka segmentacja przestrzeni wiejskiej jest ważna i niezbędna w sytuacji nie tylko zaniku nazw i desygnatów ludowych, ale także zmian cywilizacyjnych. Słowa, postrzegane jako świadectwo funkcjonowania wspólnoty i wpisane w szerszy kontekst kulturowy, są także swoistym fenomenem komunikacyjnym zanurzonym w czasie.
8
Publication available in full text mode
Content available

Dziad, dziady w gwarowym widzeniu świata (na materiale "Słownika gwar Lubelszczyzny")

100%
Pelcowa H.
Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
|
2022
|
vol. 70
115-130
EN
This paper offers a discussion of the linguistic picture of dziad present in the folk worldview of the Lublin region, with special emphasis on social, physical, locative, axiological and customs-related aspects of everyday rural life. The meanings of the lexis analysed are grouped according to eight semantic domains, including ‘man and their role in the family and in the social structure of the village’, ‘farming and harvesting’, ‘plants’, ‘food’, ‘footwear’, ‘tools’, ‘weather phenomena’, and ‘folk customs’. The study is based on spoken texts of 2000 informers between 70–90 years of age, collected in 1986–2020, in 600 villages of the Lublin region.
PL
Przedmiotem rozważań jest językowy obraz dziada, utrwalony w ludowym sposobie widzenia świata mieszkańców regionu lubelskiego, z podkreśleniem aspektu społeczno-bytowego, fizycznego, lokatywnego, aksjologicznego i obrzędowego. Znaczenia słowa mieszczą się w ośmiu domenach semantycznych, związanych z człowiekiem oraz jego rolą w rodzinie i społeczności wiejskiej, uprawą roli i zbiorem zboża, roślinami, pokarmami, obuwiem, narzędziami i ich częściami, zjawiskami atmosferycznymi i obrzędowością ludową. Materiał egzemplifikacyjny stanowią wypowiedzi dwóch tysięcy osób w wieku 70–90 lat, zebrane w latach 1986–2020 w sześciuset wsiach Lubelszczyzny.
9
Publication available in full text mode
Content available

Miasto i wieś – różna czy wspólna przestrzeń językowa i kulturowa

100%
Pelcowa H.
Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
|
2024
|
vol. 72
173-186
EN
The city and the country represent different worlds and slightly different ways of conceptualizing and perceiving the surrounding reality. The article focuses on two aspects of mutual relations, i.e. what rural and urban areas have in common and in which respects they differ. These considerations are the result of many years of research into the language and culture of the Lublin region and the linguistic awareness of its inhabitants.
PL
Miasto i wieś to różne światy i nieco odrębne sposoby konceptualizacji oraz odbioru otaczającej rzeczywistości. W artykule skupiono się na dwóch aspektach wzajemnych relacji, czyli na tym, co jest wspólne (wieś i miasto) i na tym, co jest przeciwstawne (wieś a miasto). Rozważania są wynikiem wieloletnich badań nad językiem i kulturą regionu lubelskiego oraz świadomością językową jego mieszkańców.
10
Publication available in full text mode
Content available

Gwary ludowe w XXI w. – kierunki, metody, tendencje badań dialektologicznych

100%
Pelcowa H.
Poradnik Językowy
|
2026
|
vol. 830
|
issue 1
91-103
EN
The paper addresses the condition of folk dialects and dialectological research within the linguistic and cultural reality of rural communities in the 21st century. Ongoing changes in the civilizational, moral, and mental profiles of rural inhabitants pose new challenges for dialectology, making it possible both to interpret linguistic transformations occurring in the contemporary countryside and to situate language within a broader cultural, social, and civilizational context. This perspective presents dialect not merely as a document of a passing era, but as a lasting component of the national heritage. Such an approach is enabled by emphasizing the interdisciplinary character of contemporary research – encompassing ethnolinguistic and axiolinguistic perspectives, sociological dialectology, dialectal textology, and oral history – developed in close interaction with related disciplines, primarily sociolinguistics, ethnolinguistics, ethnography, and ethnology.
PL
Przedmiotem rozważań jest pytanie o kondycję gwar ludowych i badań dialektologicznych w językowej i kulturowej rzeczywistości wiejskiej XXI wieku. Zmieniający się obraz cywilizacyjny, obyczajowy i mentalnościowy mieszkańców wsi stawia dialektologii nowe wyzwania badawcze pozwalające zarówno na interpretację zmian językowych zachodzących we współczesnej wsi, jak i włączenie języka w kontekst kulturowy, społeczny i cywilizacyjny, z pokazaniem gwary nie tylko jako dokumentu mijającej epoki, ale jako trwałego komponentu dziedzictwa narodowego. Jest to możliwe dzięki wyeksponowaniu interdyscyplinarnego charakteru współczesnych badań (aspekt etnolingwistyczny i aksjolingwistyczny, dialektologia socjologizująca, tekstologia gwarowa, historia mówiona), rozwijanych w powiązaniu z innymi dyscyplinami, przede wszystkim z socjolingwistyką, etnolingwistyką, etnografią i etnologią.
11
Publication available in full text mode
Content available

Tradycja lokalna i regionalna a globalizacja

100%
Pelcowa H.
Poradnik Językowy
|
2017
|
vol. 749
|
issue 10
20-29
EN
The aim of this paper is to discuss the problems connected with identity and tradition in the local and global aspect. The text is concerned with, firstly, how these two spheres interrelate at linguistic, cultural and mental levels in the rural and urban reality nowadays and, secondly, how to protect and promote what is local and regional in the globalised world. The relationship between modern globalisation tendencies and culturallinguistic legacy of a region boils down to the search for an answer to whether globalisation threatens the traditional system of values and the local identity of “little homeland” or rather upholds it and gives it a broader perspective for development as well as points to its didactic and integrative function. This is ensured by noticing a link between the local world and the global one – namely, tradition.
12
Publication available in full text mode
Content available

Ludowe nazewnictwo kulinarne w interpretacji pokoleniowej (na wybranych przykładach z Lubelszczyzny)

100%
Pelcowa H.
Poradnik Językowy
|
2019
|
vol. 760
|
issue 1
33-43
XX
The object of the discussion is a dialectological and ethnolinguistic analysis of the folk culinary nomenclature collected in 54 villages of the Lublin region in the period 2016–2018 from people from two generational groups: aged 66–90 and 16–30. The inclusion of the indicated age parameters permitted the presentation of intrasystem vertical stratifi cation of vocabulary and diagnosis of the generational variance of the present state of familiarity with names related to cuisine. The analysis covered 130 names of traditional dishes made of fl our, water, milk, potatoes, groats and vegetables. It also quoted villagers’ utterances, including with interpretations and categorisations. Utterances about cuisine are verbal texts built according to a culturally established pattern, they are characterised by a documentation and practical value, they bond the whole non-material cultural heritage together and are its clearest exponent that is fully accepted by all generations.
13
Publication available in full text mode
Content available

Małgorzata Karwatowska, Leszek Tymiakin, Światy uczniowskie. Język. Media. Komuniakcja, Lublin 2014

100%
Pelcowa H.
Poradnik Językowy
|
2017
|
vol. 741
|
issue 2
78-80
14
Publication available in full text mode
Content available

Hieronim Łopaciński jako dialektolog

63%
Pelcowa H.
Bibliotekarz Lubelski
|
2000
|
issue 43
23-39
first rewind previous Page / 1 next fast forward last
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.