W tradycyjnej kulturze ludowej stosunek do wyznawców innej wiary (konfesji) kształtowany jest w ramach stereotypowych wyobrażeń opartych na uniwersalnej opozycji swój – obcy i odwołujących do takich cech, jak czysty – nieczysty, święty – grzeszny, sakralny – świecki itd. Ważną rolę w określaniu konfesyjnie „obcego” w kulturze ludowej odgrywają motywy apokryficzne, odwołujące się do zabytków piśmiennictwa własnej kultury. Takie legendy odzwierciedlały swoiste „napięcia” w stosunkach między różnymi konfesjami oraz polemiki międzyreligijne. Jednym z takich motywów jest przekaz o pokrewieństwie przedstawicieli obcej wiary (Żydów, muzułmanów) z nieczystymi zwierzętami (świnią). Motyw ten w różnych wersjach spotyka się praktycznie we wszystkich kulturach słowiańskich. W artykule analizowane są następujące motywy: zamiana kobiety żydowskiej w świnię za to, że Żydzi nie przyjęli nauki Jezusa Chrystusa; pochodzenie Turków od świni i psa; wykopywanie przez świnię z ziemi przedstawicieli poszczególnych narodowości lub konfesji; zakopywanie (= uratowanie) przez świnię osoby świętej. Przytoczone motywy folkloru są pełną niekonsekwencji mieszaniną wyobrażeń na temat różnych konfesji, które łatwo wpisują się w archaiczny gatunek legendy etiologicznej (z motywem metamorfozy „totemicznej” itd.). Wyobrażenia tego typu prawdopodobnie wpływają łagodząco na sytuacje konfliktowe w społeczeństwie tradycyjnym.
EN
In traditional folk cultures the attitude to peoples of another faith is shaped within the frames of ideas based on the universal opposition of 'us-them/the others' and evoking the features of 'pure-impure', 'sacred-sinful', 'sacral-secular' etc. An important role in confessional descriptions of 'the others' is played in folk culture by apocryphal motifs connected with the vernacular literary tradition. Such legends reflected religious polemics and tensions in the relationships between various confessions. One of such motifs is an account of the relatedness of people of other confessions (Jews, Muslims) with impure animals (the pig). The motif, in different versions, can be found in all Slavonic cultures. The following versions are analyzed in the article: a transformation of a Jewish woman into a pig as a consequence of the Jews' rejection of the teaching of Christ; the origin of Turks from the pig and the dog; the act of digging out from the ground, by a pig, of representatives of certain nationalities or confessions; the act of hiding a saint in the ground by a pig. These folk motifs are mixtures, full of inconsistencies, of ideas concerning various confessions. They can be easily classified as belonging to the archaic genre of the etiological legend. Such ideas probably have a soothing effect in conflicts arising in traditional communities.
Autor pokazuje możliwość porządkowania materiałów terenowych do Białoruskiego Atlasu Etnolingwistycznego według minimalnych jednostek (kategorii pojęciowych), odpowiadających „semom etnolingwistycznym”. W artykule w ten sposób przeanalizowano obrzędy i rytuały dotyczące wywoływania deszczu. Zgromadzony z 400 miejscowości materiał, został ułożony zgodnie z propozycją Nikity Iljicza Tołstoja według stosowanych kodów, jak: akcjonalny (poświęcanie studni, składanie ofiar, oczyszczanie, wybieranie wody), przedmiotowy (sól, piasek, łopata od chleba, serweta), związany z subiektem akcji (dzieci, dziewczynki, wdowy), lokatywny (granica swojego i cudzego pola, rzeka, jezioro, bagno), roślinny (zboże, proso, len), temporalny (w ciągu doby, cały dzień, noc), zwierzęcy (kret, baran, sowa, kogut, wąż, żaba), werbalny (zaklęcia, formuły słowne, teksty pieśniowe itp.).
EN
The article presents the possibility of arranging field materials for the Belorussian Ethnoliguistic Atlas according to minimal units (conceptual categories), corresponding to 'ethnolinguistic semes'. An analysis is offered of ceremonies and rituals to do with invoking the rain. The material comes from 400 sites and has been arranged, following N. I. Tolstoi's proposal, according to the following codes: action-related (blessing the well, offering sacrifices, purifying and drawing water), object-related (salt, sand, bread spade, table cloth), subject-related (children, girls, widows), locative (the boundary of one's own and of the other's field, river, lake), related to plants (corn, millet, flax), temporal (the twenty-four-hour period, day, night), related to animals (mole, ram, owl, cock, snake, frog), and verbal (magic spells, verbal formulae, song lyrics, etc.).
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.