Publikowane tu dwa listy pisarki i publicystki Jolanty Fuchsówny (1899–1944) skierowane w 1935 roku do Jana Brzękowskiego znajdują się w zespole archiwalnym korespondencji poety w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Istotną częścią opracowania jest próba rekonstrukcji życiorysu Fuchsówny.
EN
Published here are two letters by a woman writer and publicist Jolanta Fuchsówna (1899–1944) from the year 1935 to Jan Brzękowski, which are found in the archive unit of the poet’s correspondence of The Polish Library in Paris. The essential part of the study is an attempt to reconstruct Fuchsówna’s biography.
"Czarny Paryż" to nie znana dotychczas powieść Jana Brzękowskiego (napisana wspólnie z Jolantą Fuchsówną). Utwór uzupełnia dotychczasowy stan wiedzy na temat twórczości jednego z czołowych reprezentantów rodzimej Pierwszej Awangardy, a jednocześnie odsłania jeden z epizodów złożonych, lecz wciąż jeszcze nie do końca zbadanych związków tej formacji z literaturą i kultura popularną. Dowodzi również, że pisarze tej formacji godzili się na powieść popularną, a równocześnie niezbyt chętnie odnosili się do poezji o takim charakterze. Pierwsza bywała dla nich źródłem inspiracji i zarobku, a niekiedy także narzędziem do komunikowania treści ideologicznych, druga zaś tylko sporadycznie pojawiała się na marginesach ich twórczości.
EN
"Black Paris" is an unknown novel by Jan Brzękowski (composed jointly with Jolanta Fuchsówna). The piece complements the state of research about the creativity of one of the leading representatives of the Cracow “Vanguard,” and also discloses one of the episodes of the Cracow “Vanguard” complex, though not entirely researched connections, with popular literature and culture. It also argues that though the literary formation accepted the popular novel, at the same time they unwillingly welcomed poetry of such character. The former was sometimes a source of inspiration and profit, and often also a means of communicating ideological matters, while the latter appeared only occasionally on the margins of their creativity.
The article analyzes Jan Brzękowski’s cinematic novel Bankructwo profesora Muellera [Professor Mueller’s Bankruptcy] from the perspective of avant-garde experiments with novelistic conventions. It demonstrates how the imitation of silent film forms was translated into the “bibliographic code” (G. Bornstein), giving rise to an innovative typographic layout, thanks to which the materiality of the text (typographic composition, different typefaces, fonts, and letters) became one of the key aspects of the work. Moreover, the article draws attention to graphic design created by other artists (Witkacy, S. Taeuber-Arp, H. Stażewski).
PL
Artykuł analizuje filmową powieść Jana Brzękowskiego Bankructwo profesora Muellera w perspektywie awangardowych eksperymentów z konwencjami powieściowymi. Przedstawia, w jaki sposób naśladowanie form zaczerpniętych z kina niemego przełożyło się na „kod bibliologiczny” (G. Bornstein), owocując nowatorskim układem typograficznym, za którego sprawą jednym z kluczowych elementów utworu stała się materialność tekstu (kompozycja typograficzna, dobór kroju, stopnia oraz odmian pisma). Ponadto zwraca uwagę na projekt graficzny, na który złożyły się elementy przygotowane przez innych artystów (Witkacy, S. Taeuber-Arp, H. Stażewski).
The article presents the concept of collaborative writing or multi-author writing using the example of the novel Black Paris by Jolanta Fuchsówna, a forgotten columnist of the “Ilustrowany Kurier Codzienny”, and the avant-garde poet and writer Jan Brzękowski. This interwar novel from 1932 is yet to be published in book form. The specificity of the preserved materials and the manuscript make the concept of collaborative writing the operative one for studying the text and describing these writers’ collaboration.
Autorka artykułu wskazuje na możliwość odczytania zapisków archiwalnych Jana Brzękowskiego (1903–1983) w perspektywie genetic translation studies. Metodologia ta, czerpiąca z przekładoznawstwa i krytyki genetycznej, pozwala bowiem zbadać rozwój francuskojęzycznych praktyk literackich pisarza i ukazać rolę tłumaczeń autorskich w kształtowaniu się dojrzałych poetyk tego zapomnianego awangardzisty. Ułatwia też krytyczną refleksję nad kulturowymi uwarunkowaniami tworzenia dzieł dwujęzycznych na emigracji. Artykuł przedstawia zawartość archiwum Brzękowskiego i stanowi przyczynek do namysłu nad związkami między działalnościami literacką i tłumaczeniową w dorobku polskich pisarzy i pisarek XX wieku.
EN
The author presents the bilingual archives of Jan Brzękowski (1903–1983) from the perspective of genetic translation studies. Drawing upon the fields of genetic criticism and translation studies, this hybrid methodology allows the author to analyse the role of self-translation in the development of Brzękowski’s French-language poetics. Moreover, it sheds light on the cultural context of bilingual creation often practised by émigré poets. The article includes detailed information about Brzękowski’s archives and offers preliminary reflections on the relationship between translation and literary creation in the output of other Polish writers.
By the late 1920s in Europe new art directions were regarded as already completed phenomena, a part of “avant-garde tradition.” Such views were expressed by Jean Arp and El Lissitzky’s in their book Kuntismen (1925), and by Amédée Ozenfant’s in Art. Bilan des arts modernes en France (1928). Similar opinions were also voiced by Jan Brzękowski, a Polish poet and critic, who regarded this time as a period of “establishing certain values” rather than new breakthroughs. In this article I discuss Brzękowski’s strategies as a spokesman of modern art, an intermediary between the Parisian artworld and Polish avant-garde, an author connected with constructivism (a member of “a.r.” group), and also with surrealist circles in Paris. My main focus is his magazine “Sztuka Współczesna – L’Art Contemporain” (1929–1930) and his series of articles “Mileages,” in which he summarizes the developments of modern art. Conscious of the “wearing up” of avant-garde ideas and critical about seeking “novelty” for its own sake, Brzękowski tried to establish a progressive position based on the idea of formal discipline and creative construction. While rejecting a mimetic conception of art, he argued for abstract artistic form that would be “anchored to the bottom of life,” thus emphasizing the interplay of abstract and figurative elements and their dialectic.
PL
Z końcem lat dwudziestych XX wieku w Europie nowe kierunki artystyczne wydawały się już czymś okrzepłym, częścią „awangardowej tradycji”. Wyrazem tej świadomości była m.in. książka Jeana Arpa i El Lissitzky’ego Kunstismen (1925) oraz Art. Bilan des arts modernes en France Ozenfanta (1928). Jan Brzękowski, polski poeta i krytyk, widział ten czas podobnie, jako okres „ustalania się pewnych wartości” raczej niż nowych przełomów. W artykule śledzę poglądy Brzękowskiego dotyczące sztuk wizualnych oraz jego strategie jako rzecznika sztuki nowoczesnej, pośrednika między środowiskiem paryskim a polską awangardą, autora powiązanego z konstruktywizmem (członka grupy „a.r.”), a równocześnie z kręgami surrealistów w Paryżu. Głównym przedmiotem moich analiz jest wydawane przez Brzękowskiego pismo „Sztuka Współczesna – L’Art Contemporain” (1929–1930) i jego cykl artykułów Kilometraże, będący próbą podsumowania przemian nowej sztuki. Zdając sobie sprawę ze „zużywania się” awangardowych idei i zachowując krytycyzm wobec „kultu nowości”, Brzękowski bronił awangardowych pozycji w oparciu o ideę formalnego rygoru i twórczej „budowy”. Zgodnie z modernistycznym światopoglądem odrzucał mimetyczną koncepcję sztuki i opowiadał się za formą abstrakcyjną; zaznaczał jednak, że powinna być ona „zakotwiczona o dno życia” – w oryginalny sposób podkreślał dialektyczne napięcie między abstrakcją i figuracją.